Panarabizëm
October 18, 2026 2026-10-18 8:11Panarabizmi është ideja se arabët përbëjnë një popull ose komb të veçantë, të lidhur nga gjuha, historia dhe kultura e përbashkët, dhe se kjo lidhje duhet të ketë shprehje politike përtej kufijve të shteteve të veçanta. Ai u zhvillua në provincat arabe të Perandorisë Osmane dhe më pas u bë një nga rrymat kryesore të nacionalizmit në Lindjen e Mesme dhe në Afrikën e Veriut.
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, afirmimi i gjuhës dhe i identitetit arab nuk nënkuptonte domosdoshmërisht kërkesë për ndarje nga Perandoria Osmane. Shumë arabë e ndërthurnin identitetin e tyre kulturor me besnikërinë osmane ose me kërkesa për reforma brenda perandorisë. Arabët e krishterë luajtën rol të rëndësishëm në zhvillimin e vetëdijes kulturore dhe kombëtare arabe, por veprimtaria nuk kufizohej vetëm tek ata. Para Luftës së Parë Botërore ekzistonin organizime dhe rryma arabe politike, ndonëse për një kohë të gjatë pjesa më e madhe e popullsisë nuk mobilizohej për shkëputje të plotë.
Në të njëjtën periudhë u zhvillua panislamizmi. Ai ishte, pjesërisht, reagim ndaj trysnisë dhe depërtimit europian, si edhe ndaj reformave osmane që merrnin modele juridike e institucionale nga Europa. Sulltani osman e përdorte solidaritetin islam për t'i bashkuar dhe mobilizuar nënshtetasit kundër forcave që e copëtonin perandorinë. Kjo kornizë ishte më e gjerë se identiteti arab, sepse u drejtohej myslimanëve të popujve të ndryshëm.
Shembja e Perandorisë Osmane dhe vendosja e mandateve europiane ndryshuan kushtet politike. Rrëzimi i mbretërisë arabe të emirit Faisal në Siri më 1920 u bë një ngjarje veçanërisht e rëndësishme. Panarabizmi u interpretua në disa mënyra: si zëvendësim i panislamizmit me një solidaritet më të ngushtë arab; si rezistencë ndaj kolonializmit britanik dhe francez dhe ndaj ndarjes territoriale që ai vendosi; ose si kundërshtim ndaj përpjekjeve të shteteve të reja për të kultivuar identitete kombëtare të veçanta. Këto shpjegime mund të ndërthuren dhe nuk përjashtojnë domosdoshmërisht njëri-tjetrin.
Nacionalizmi arab i shtonte identitetit të përbashkët objektivin politik të unitetit arab. Për baathistët, ky objektiv nënkuptonte krijimin e një shteti të vetëm, të pavarur, që do ta përfshinte kombin arab. Një tjetër konceptim, i lidhur me Gamal Abdel Nasser-in, theksonte solidaritetin ndërmjet qeverive arabe dhe bashkërendimin e tyre me njëra-tjetrën, në vend të rreshtimit pas fuqive të jashtme. Dallimi nuk ishte absolut: Nasser-i mbështeti edhe bashkimin shtetëror të Egjiptit me Sirinë në Republikën e Bashkuar Arabe gjatë viteve 1958–1961. Përvoja tregoi sa e vështirë ishte të pajtoheshin uniteti i shpallur dhe interesat e strukturave shtetërore ekzistuese.
Edhe pse identiteti arab e përfshinte trashëgiminë islame, nacionalizmi panarab që u formua kishte kryesisht karakter laik: përkatësia kombëtare nuk duhej të varej vetëm nga feja. Për dekada ai tërhoqi shpresat dhe mbështetjen e popullsive në një pjesë të gjerë të rajonit. Humbja e rëndë e shteteve arabe përballë Izraelit në luftën e qershorit 1967 e dobësoi më tej besimin në një ideologji që tashmë përballej me vështirësi dhe me nacionalizma shtetërorë konkurrues.
Dështimet e bashkimit treguan se qeveritë arabe nuk ishin gjithmonë të gatshme të hiqnin dorë nga pushteti në favor të integrimit, se solidariteti ishte i paqëndrueshëm dhe se bashkëpunimi i tyre nuk kishte arritur ta mposhtte Izraelin. Pas vitit 1967, panarabizmi filloi të humbiste terren ndaj islamit politik. Kjo ishte një rënie e ndikimit të tij si projekt udhëheqës politik, jo zhdukje e identitetit të përbashkët arab ose e çdo kërkese për solidaritet.