Formë e varësisë dhe e sundimit të tërthortë në të cilën një shtet mbetet juridikisht i pavarur, por vendimet e tij ekonomike dhe politike ndikohen në mënyrë vendimtare nga fuqi të jashtme. Koncepti përdoret për të argumentuar se përfundimi i administrimit kolonial dhe njohja e sovranitetit nuk i zhdukin domosdoshmërisht strukturat e varësisë së krijuara gjatë kolonializmit.

Neokolonializmi lidhet me nocionin e imperializmit joformal: mbizotërimi mund të ushtrohet pa pushtim dhe pa qeverisje të drejtpërdrejtë, përmes fuqisë financiare, tregtare, teknologjike ose kulturore. Në analizat neomarksiste, strukturat ekonomike, financiare dhe shoqërore të varësisë vazhdojnë të riprodhohen pas dekolonizimit, ndër të tjera përmes veprimtarisë së korporatave shumëkombëshe. Sipas këtij interpretimi, ekonomitë më të fuqishme ruajnë mundësinë e shfrytëzimit dhe të kontrollit politik të tërthortë edhe kur nuk zotërojnë më koloni.

Kwame Nkrumah, presidenti i parë i Ganës, e shtjelloi konceptin në veprën e vitit 1965 «Neokolonializmi: faza e fundit e kapitalizmit». Për të, tipari thelbësor ishte hendeku ndërmjet pamjes së jashtme të sovranitetit dhe realitetit të drejtimit nga jashtë: shteti ka flamur, qeveri dhe njohje ndërkombëtare, por funksionimi i ekonomisë dhe, për pasojë, orientimi politik i tij varen nga qendra të jashtme pushteti.

Koncepti është edhe objekt kritike. Disa analistë argumentojnë se ai humbet saktësinë kur çdo pabarazi ekonomike ose çdo lidhje me kapitalin ndërkombëtar quhet neokolonializëm. Tregtia, investimet dhe ndërvarësia mund të krijojnë marrëdhënie të pabarabarta pa dëshmuar vetvetiu sundim politik. Për ta përdorur nocionin në mënyrë analitike, duhen treguar mekanizmat konkretë përmes të cilëve një fuqi e jashtme kufizon zgjedhjet e shtetit dhe e nënshtron politikën e tij. Roli i elitave vendore që bashkëpunojnë me interesa të jashtme është gjithashtu i rëndësishëm: varësia nuk shpjegohet domosdoshmërisht vetëm nga veprimet e fuqive të huaja.