Natyra dhe konventa

Dallim ndërmjet asaj që rrjedh nga natyra e një qenieje dhe asaj që krijohet përmes zakoneve, praktikave ose marrëveshjeve njerëzore. Në përdorim të përgjithshëm, natyra lidhet me tipare të lindura, ndërsa konventa me rregulla të vendosura nga njerëzit. Kundërvënia kishte rëndësi të madhe në mendimin politik të Greqisë së lashtë.

Përpara sfidës së sofistëve, mendimtarët politikë prireshin t'i konsideronin idetë morale natyrore, në kuptimin se një njeri i pjekur moralisht do t'i përvetësonte ato. Sofistët hodhën mundësinë që idetë morale të ishin shpikje njerëzore, të propozuara në fund të fundit për dobinë që sillnin. Një paraqitje e qartë e kësaj pikëpamjeje gjendet në librin e dytë të Republikës së Platonit, ku Glaukoni dhe Adeimanti parashtrojnë sfidën ndaj drejtësisë. Njerëzit që kanë kryer dhe kanë pësuar padrejtësi vendosin ligje e marrëveshje dhe e quajnë të ligjshme e të drejtë atë që urdhëron ligji. Drejtësia paraqitet kështu si një kompromis ndërmjet asaj që është më e leverdishme, të kryesh padrejtësi pa u ndëshkuar, dhe asaj që është më e keqe, të pësosh padrejtësi pa pasur mundësi të hakmerresh. Sokrati i dialogut ia kushton pjesën tjetër të Republikës kundërshtimit të kësaj teze dhe argumentit se drejtësia ka themel natyror.

Përkthimi i fjalës greke physis si «natyrë» mund të fshehë një dallim kuptimor. Termi anglez nature, sikurse termat e afërt të prejardhur nga latinishtja, lidhet me natus, «i lindur», dhe e orienton kuptimin drejt asaj që është e bashkëlindur. Folja greke phyein, prej së cilës rrjedh physis, përfshin edhe kuptimin e rritjes ose të bërjes që diçka të zhvillohet. Aristoteli, njësoj si Platoni, mendonte se cilësitë morale ishin natyrore dhe jo thjesht konvencionale. Por pohimi i tij se njeriu është nga natyra një qenie politike ka një ngjyrim biologjik e zhvillimor, më tepër sesa vetëm metafizik: njeriu arrin pjekurinë e plotë morale duke jetuar si qytetar në polis, qytet-shtetin grek.

Dallimi grek ka vazhduar të ndikojë mendimin politik. Autorët që përdorin analogjinë organike, duke e trajtuar shoqërinë ose institucionet si një organizëm që rritet e zhvillohet, afrohen me Platonin dhe Aristotelin kur i paraqesin institucionet ose idetë e parapëlqyera si natyrore. Ata që e kundërshtojnë këtë analogji dhe i trajtojnë institucionet e idetë si krijime njerëzore afrohen me pozicionin e sofistëve.

Select the fields to be shown. Others will be hidden. Drag and drop to rearrange the order.
  • Image
  • SKU
  • Rating
  • Price
  • Stock
  • Availability
  • Add to cart
  • Description
  • Content
  • Weight
  • Dimensions
  • Additional information
Click outside to hide the comparison bar
Compare