Në kuptimin e drejtpërdrejtë, rend shoqëror ose politik ku autoritetin kryesor e ushtrojnë gratë. Përkufizimi dhe përdorimi i termit janë të debatueshëm, ashtu si edhe ata të patriarkatit. Në disa shkrime, matriarkati është përdorur më gjerësisht për shoqëri ku gratë kanë rol qendror në familje, trashëgimi ose jetën fetare; kjo nuk provon domosdoshmërisht se ato zotërojnë pushtetin politik mbi burrat.

Veçanërisht duhet dalluar matriarkati nga organizimi sipas vijës amtare, ku prejardhja, anëtarësia në grupin farefisnor ose trashëgimia kalojnë përmes grave. Sisteme të tilla janë njohur në pjesë të Afrikës dhe Azisë, por mund të bashkëjetojnë me drejtimin e familjes nga një burrë. Po kështu, banimi pranë familjes së gruas dhe rëndësia rituale e nënës janë dukuri të lidhura që nuk janë sinonime të sundimit femëror.

Në disa nga shoqëritë e përshkruara historikisht me këto terma, gruaja kishte hapësirë për të zgjedhur lidhjet martesore dhe, në forma të caktuara, mund të kishte më shumë se një bashkëshort ose partner. Fëmijët i përkisnin grupit të nënës dhe identifikoheshin përmes emrit ose vijës së saj; trashëgimia kalonte përmes kësaj vije dhe ajo mund të kërkonte mbajtje nga familja amtare. Megjithatë, burri më i vjetër i këtij grupi mund të ishte kryefamiljar dhe administrues i pronës. Ky kombinim tregon se pushteti midis gjinive duhej kuptuar si i ndarë dhe i negociuar, jo si epërsi e thjeshtë dhe e plotë e njërës gjini.

Shembuj të rëndësishëm gjenden në traditat e Keralës në Indinë Jugore, përfshirë shtetet historike të Cochinit dhe Travancores. Në disa dinasti, trashëgimtari i mbretit ishte djali i motrës së tij të madhe, jo djali i vet. Sistemi i njohur si Marumakkathayam lidhej me prejardhjen amtare dhe me pasurinë e përbashkët të grupit familjar; ndarja e kësaj pasurie kufizohej nga të drejtat e anëtarëve dhe kërkesat për pëlqimin e të gjithë anëtarëve. Këta shembuj janë veçanërisht të dobishëm për të kuptuar vijën amtare të trashëgimisë dhe organizimin e familjes, por nuk duhen përdorur pa dallim si prova të matriarkatit në kuptimin e sundimit të përgjithshëm të grave.