Në përdorimin e përditshëm, qëndrim që i jep përparësi mirëqenies materiale dhe zotërimit të të mirave, kundrejt idealeve shpirtërore ose vlerave të tjera. Në filozofi, termi ka një kuptim tjetër: materia dhe proceset materiale trajtohen si themel i realitetit dhe i shpjegimit të dukurive, përfshirë jetën mendore. Këto dy kuptime nuk duhen barazuar; një filozof materialist nuk është domosdoshmërisht përkrahës i pasurimit ose i kënaqësive materiale si synim moral.

Që nga shekulli XVII, një vijë e rëndësishme debati ka ndarë mendimtarët që e shpjegojnë realitetin nëpërmjet materies nga ata që i japin mendjes ose frymës një status të pavarur apo parësor. Thomas Hobbes-i është shembull i qasjes materialiste dhe mekaniciste. Konceptimi i tij mekanik i natyrës u trajtua në studimin e Frithiof Brandt-it të vitit 1928. Për Hobbes-in, ndijimi shpjegohet nga lëvizja: trupat e jashtëm ndikojnë te organet shqisore dhe veprimi përcillet brenda trupit. Ngjyra që shohim është përvoja që lind nga ky proces; ajo nuk duhet ngatërruar me një cilësi që ekziston në objekt pikërisht në të njëjtën formë si në përjetimin tonë.

George Berkeley, 1685–1753, përfaqëson një qëndrim idealist që kundërshton ekzistencën e substancës materiale si diçka e pavarur nga perceptimi. Ai nuk mohon thjesht çdo realitet jashtë përfytyrimeve të një individi, por e shpjegon botën nëpërmjet ideve dhe qenieve shpirtërore që perceptojnë. Hegeli i përket gjithashtu traditës idealiste, por idealizmi i tij nuk është identik me atë të Berkeley-t. Në kundërshtim me përparësinë shpjeguese të idesë te Hegeli, Marksi dhe Engelsi zhvilluan një qasje materialiste. Kjo i vendos në anën materialiste të debatit të gjerë, pa i bërë teoritë e tyre të njëjta me mekanicizmin e Hobbes-it.

Materializmi historik i Marksit lidhet me shpjegimin e jetës shoqërore nëpërmjet kushteve materiale dhe marrëdhënieve të prodhimit. Në parathënien e Kontributit për kritikën e ekonomisë politike, më 1859, ai argumentonte se marrëdhëniet juridike dhe format e shtetit nuk mund të kuptohen vetëm nga vetja ose nga një zhvillim i përgjithshëm i mendjes njerëzore: rrënjët e tyre gjenden në kushtet materiale të jetës. Formulimi i tij i njohur i jep përparësi qenies shoqërore të njerëzve në shpjegimin e ndërgjegjes së tyre, në vend që marrëdhënia të trajtohet në drejtim të kundërt.

Në skemën e bazës dhe të superstrukturës, marrëdhëniet ekonomike përbëjnë bazën, ndërsa ideologjia, mendimi estetik, idetë morale e fetare dhe institucionet përkatëse lidhen me superstrukturën. Interpretimet e shkallës së këtij përcaktimi ndryshojnë. Një kritikë e njohur e quan teorinë vetëkundërshtuese: nëse idetë përcaktohen nga pozita materiale, si mundën Marksi, një intelektual me prejardhje nga shtresat e mesme, dhe Engelsi, i lidhur me pronësinë industriale, të zhvillonin një teori revolucionare? Ky kundërshtim prek veçanërisht leximet që e bëjnë përcaktimin ekonomik të drejtpërdrejtë dhe të plotë. Teoria ka pasur edhe mbrojtje të hollësishme, ndër të cilat Teoria e historisë e Karl Marksit: një mbrojtje e G. A. Cohen-it, botuar fillimisht më 1978.

Materializmi dialektik lidhet veçanërisht me Engelsin dhe me sistematizimet e mëvonshme marksiste. Ai e trajton botën materiale përmes proceseve, marrëdhënieve dhe kundërshtive që prodhojnë ndryshim, ndaj ka shtrirje më të gjerë sesa vetëm historia shoqërore. Në zbatimin historik, një ide qendrore është se rendet shoqërore zhvillojnë kundërshti të brendshme që mund të çojnë në kapërcimin e tyre: kapitalizmi doli nga feudalizmi dhe, sipas parashikimit marksist, socializmi do të dilte nga kundërshtitë e kapitalizmit. Në versionet që e përfytyrojnë komunizmin si fundin e shoqërisë klasore, kjo skemë nuk i jep fazës përfundimtare të njëjtin karakter vetëshkatërrues. Këto janë teza të një tradite filozofike dhe historike, jo përfundime të pakundërshtueshme për rrjedhën e ardhshme të historisë.