Karl Marx (1818–1883) ishte filozof, sociolog, socialist dhe ekonomist gjerman, mendimi i të cilit ndikoi thellë në shkencat shoqërore dhe në lëvizjet politike të shekujve XIX e XX. Lindi në Trier, në krahinën e Rinit, në një familje me prejardhje hebraike që përqafoi protestantizmin, kryesisht për të shmangur kufizimet ligjore ndaj hebrenjve. Studioi në universitetet e Bonit dhe Berlinit dhe përfundoi një doktoratë mbi filozofinë e lashtë. U lidh me hegelianët e rinj dhe u ndikua veçanërisht nga analiza materialiste që Ludwig Feuerbach i bënte krishterimit, duke e trajtuar fenë si një formë tjetërsimi.

Në vitin 1842 filloi veprimtarinë si gazetar dhe publicist politik. Ndalimi i gazetave me të cilat bashkëpunonte e shtyu të ndërronte vazhdimisht vendbanim. E kishte takuar Friedrich Engelsin në vitin 1842, por bashkëpunimi i tyre i qëndrueshëm intelektual dhe politik filloi në Paris më 1844. Piketa të mendimit të tij në këtë periudhë janë «Dorëshkrimet ekonomike dhe filozofike të vitit 1844», të njohura edhe si dorëshkrimet e Parisit, «Tezat mbi Feuerbachun», të shkruara më 1845, dhe «Ideologjia gjermane», e hartuar me Engelsin më 1845–1846. Këto data shënojnë hartimin, jo domosdoshmërisht botimin e veprave, disa prej të cilave u bënë të njohura shumë më vonë. Në qendër të tyre janë tjetërsimi, veprimtaria njerëzore dhe një interpretim materialist i shoqërisë. Punëtori dhe puna e tjetërsuar janë tashmë të rëndësishëm në dorëshkrimet e vitit 1844, por analiza e hollësishme e mekanizmit të kapitalizmit ende nuk kishte marrë formën e veprave ekonomike të mëvonshme.

Me «Manifestin e Partisë Komuniste» të vitit 1848, të shkruar me Engelsin, angazhimi politik mori një shprehje programore të drejtpërdrejtë. Përfundimi i tij i famshëm pohon se proletarët nuk kanë çfarë të humbasin përveç prangave, se kanë një botë për të fituar dhe bën thirrjen: «Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni!» Viti 1848 ishte një vit revolucionesh europiane. Marx mori pjesë në debatet dhe veprimtarinë revolucionare, veçanërisht përmes gazetarisë, por ndikimi i tij i drejtpërdrejtë mbi rrjedhën e këtyre revolucioneve ishte i kufizuar. Në vitin 1849 u dëbua nga Prusia dhe u vendos në Londër, ku kaloi pjesën tjetër të jetës.

Në Londër hartoi veprat e tij kryesore ekonomike: «Kontribut për kritikën e ekonomisë politike», botuar më 1859, dhe «Kapitali», vëllimi i parë i të cilit doli më 1867. Vëllimet e dyta dhe të treta u përgatitën për botim nga Engelsi pas vdekjes së Marxit. Ai shkroi gjithashtu analiza polemike të ngjarjeve politike, veçanërisht të historisë franceze: «Tetëmbëdhjetë Brymeri i Louis Bonaparte», më 1852, dhe «Lufta civile në Francë», mbi Komunën e Parisit të vitit 1871. Këto vepra ndërthurin analizën e klasave, institucioneve dhe udhëheqësve me një gjuhë të mprehtë polemike.

Marx luajti rol themelor në Shoqatën Ndërkombëtare të Punëtorëve, të themeluar më 1864 dhe të njohur si Internacionalja e Parë. Engelsi bashkëpunoi me të dhe hyri në Këshillin e Përgjithshëm më 1870. Përçarja ndërmjet përkrahësve të Marxit dhe atyre të Mikhail Bakuninit arriti kulmin më 1872; vendimet e atij viti dhe zhvendosja e Këshillit të Përgjithshëm në Nju-Jork e dobësuan rëndë organizatën. Prandaj kritikët u kanë ngarkuar Marxit dhe Engelsit përgjegjësi për shkatërrimin e saj, por përfundimi formal i organizatës erdhi më 1876, jo më 1872. Ndërkohë u formuan parti socialiste që mbështeteshin te mendimi marksian, sidomos në Gjermani. Megjithatë, në «Kritikën e Programit të Gothës», më 1875, Marx sulmoi ashpër programin e bashkimit socialist gjerman për përvetësimin e parullave të Ferdinand Lassalleit, të cilat i konsideronte thjeshtëzuese.

Jeta e tij u shoqërua me shëndet të dobët dhe vështirësi të rënda ekonomike, sidomos gjatë viteve të para londineze. Mbështetja financiare e Engelsit ishte shpesh vendimtare për familjen. Nga shtatë fëmijët e Marxit, vetëm tre arritën moshën e rritur.

Ndikimi i tij konceptual shtrihet në shumë fusha. Tjetërsimi përshkruan humbjen e kontrollit të njeriut mbi veprimtarinë dhe produktet e veta; marrëdhënia ndërmjet bazës dhe superstrukturës lidh organizimin ekonomik me institucionet dhe idetë; klasa dhe ndërgjegjja klasore lidhen me pozicionin shoqëror dhe vetëdijen për interesat e përbashkëta. Kapitalizmi, komunizmi, feudalizmi, mënyra aziatike e prodhimit dhe komunizmi primitiv shërbejnë në debatet mbi format historike të shoqërisë. Forcat, faktorët dhe marrëdhëniet e prodhimit, akumulimi primitiv dhe mbivlera janë pjesë e analizës së organizimit dhe zhvillimit ekonomik. Fetishizmi i mallit, sendëzimi, ideologjia dhe ndërgjegjja e rreme lidhen me mënyrat se si marrëdhëniet njerëzore shfaqen dhe kuptohen. Kontradikta, materializmi historik dhe materializmi dialektik janë koncepte qendrore në traditat marksiste, megjithëse marrëdhënia e secilit prej tyre me formulimet e vetë Marxit është objekt debati.

Me trashëgiminë marksiste lidhen gjithashtu diktatura e proletariatit, shuarja e shtetit, hegjemonia, autonomia relative, imperializmi, revizionizmi dhe sindikalizmi. Edhe «ligji i hekurt i pagave» është pjesë e debateve të kësaj historie, por si tezë që Marx e kritikoi te Lassalle, jo si formulë që mund t'i atribuohet pa dallim atij. Këto koncepte nuk u formuluan të gjitha prej Marxit dhe nuk u pranuan në mënyrë të njëjtë nga pasuesit e tij; disa u zhvilluan më vonë ose u bënë objekt kundërshtimi brenda vetë marksizmit.

Në traditat e ndikuara prej tij, në debatet e tyre ose në lëvizjet që iu referuan marksizmit përfshihen Louis Althusser, Nikolai Bukharin, Frantz Fanon, Antonio Gramsci, Ernesto Che Guevara, Karl Kautsky, György Lukács, Rosa Luxemburg, Mao Zedong, Herbert Marcuse, Georgi Plekhanov dhe Nicos Poulantzas; Shkolla e Frankfurtit, bolshevizmi, leninizmi, stalinizmi dhe trockizmi; spartakistët dhe organizata peruane Rruga e Ndritur. Kjo shumëllojshmëri tregon shtrirjen e ndikimit, por jo një doktrinë të vetme ose miratim nga Marx i qëndrimeve dhe veprimeve të mëvonshme të këtyre autorëve e lëvizjeve.

Vlerësimi i veprës së tij ndryshon sipas fushave dhe shkollave. Analiza sociologjike, veçanërisht ideja e tjetërsimit në shoqërinë industriale, ka mbetur e rëndësishme në sociologjinë politike; materializmi historik vazhdon të ndikojë interpretimin e historisë dhe të filozofisë. Për ekonominë e tij, të cilën vetë e konsideronte pjesën më të rëndësishme të punës së vet, ekziston një kritikë shumë më e ashpër: kundërshtarët thonë se teoria e vlerës së punës dhe e mbivlerës përmban kundërthënie të brendshme të pazgjidhshme dhe se sistemi ekonomik marksian ka humbur vlefshmërinë jashtë rrethit të ndjekësve të tij. Ekonomistët marksistë dhe interpretime të tjera e kundërshtojnë këtë përfundim, ndaj ai duhet kuptuar si një gjykim kritik brenda debatit, jo si shuarje e padiskutueshme e ndikimit të Marxit. Shkrimet mbi politikën franceze janë vlerësuar për depërtimin analitik dhe forcën polemike: ato rrëzojnë mite, por njëkohësisht mund të ndërtojnë mite të reja, një ndërthurje që ka ushqyer interesin e vazhdueshëm për to.