Marrëdhënie shoqërore që lindin në organizimin e prodhimit dhe përcaktojnë kush zotëron ose kontrollon mjetet e prodhimit, kush punon, si drejtohet puna dhe si ndahet produkti. Është një koncept teknik i materializmit historik, i lidhur ngushtë me forcat prodhuese. Ai përfshin marrëdhëniet e pronësisë, por nuk kufizohet vetëm në titullin juridik mbi një send.

Në analizën e Marx-it për kapitalizmin, një marrëdhënie themelore është pronësia e klasës kapitaliste mbi mjetet e prodhimit, përballë punëtorëve që shesin fuqinë e tyre të punës. Ky kontroll ekonomik lidhet me pushtetin klasor dhe me ndikimin mbi rendin politik. Pretendimi për sundimin politik të borgjezisë është pjesë e teorisë marksiste; nuk nënkupton që çdo institucion politik drejtohet drejtpërdrejt nga çdo pronar individual.

Marrëdhënia ndërmjet forcave dhe marrëdhënieve të prodhimit ka qenë objekt interpretimesh të ndryshme. Në një formulim të njohur, marrëdhëniet ekzistuese mund të bëhen pengesë për zhvillimin e forcave prodhuese dhe kundërthënia mes tyre nxit ndryshim historik. Megjithatë, mekanizmi, drejtimi i shkakësisë dhe roli i veprimit politik nuk përcaktohen njëlloj nga të gjithë interpretuesit. Pikërisht këto paqartësi kanë ushqyer debatet mbi mënyrën si materializmi historik shpjegon kalimin nga një rend shoqëror te një tjetër.