Marksizmi është tërësia e ideve, koncepteve, teorive dhe traditave politike që mbështeten në veprën e Karl Marxit dhe Friedrich Engelsit. Ata formuluan themelet e kësaj doktrine, të cilën vetë e quanin «socializëm shkencor». Marrëdhënia ndërmjet marksizmit dhe socializmit është e ndërlikuar: jo çdo socializëm është marksist dhe jo të gjitha rrymat marksiste e interpretojnë socializmin në të njëjtën mënyrë. Marx dhe Engels i quanin shumë prej socialistëve bashkëkohës «utopistë», sepse mendonin se projektet e tyre nuk mbështeteshin në një njohje mjaftueshëm objektive të mënyrës se si po zhvillohej realisht shoqëria kapitaliste.

Puna e tyre iu kushtua analizës së forcave historike që, sipas tyre, e shtynin kapitalizmin drejt krizës, shembjes dhe një shndërrimi revolucionar. Ky shndërrim duhej të hapte kalimin drejt socializmit dhe, në një fazë të mëtejshme, komunizmit të plotë. Vëmendjen kryesore ia kushtuan proceseve dhe strukturave ekonomike, të cilat i konsideronin faktorë materialë themelorë në formimin e strukturës shoqërore dhe të marrëdhënieve klasore. Nga kjo pikënisje shqyrtonin edhe shtetin, organizimin politik dhe shpërndarjen e pushtetit. Ndryshimi shoqëror, në këtë qasje, nuk shpjegohet vetëm me vullnetin e individëve ose me përhapjen e ideve të reja, por me kushtet në të cilat njerëzit prodhojnë jetesën dhe hyjnë në marrëdhënie me njëri-tjetrin.

Rrymat marksiste që u zhvilluan më pas nuk kanë qenë të një mendjeje mbi peshën e saktë të ekonomisë në shpjegimin dhe parashikimin e ndryshimeve shoqërore e politike. Disa ndjekës dhe kritikë e kanë interpretuar veprën e Marxit dhe Engelsit si determinizëm ekonomik: ndryshimet në prodhim dhe në marrëdhëniet ekonomike përcaktojnë zhvillimet e tjera. Interpretime të tjera theksojnë ndikimin e ndërsjellë ndërmjet ekonomisë, politikës, institucioneve dhe ideve. Dallimi ka rëndësi të drejtpërdrejtë për strategjinë: nëse ndryshimi rrjedh kryesisht nga pjekja e kushteve ekonomike, veprimi politik ka një rol tjetër nga ai që i jepet kur organizimi dhe udhëheqja mund të ndikojnë fuqishëm në rrjedhën e ngjarjeve.

Ky debat u bë qendror në marksizëm-leninizmin e shekullit XX, i cili duhej të shpjegonte revolucionet e kryera nën drejtimin e lëvizjeve dhe partive marksiste, duke filluar me Revolucionin Rus të vitit 1917. Ai u ndërthur me pyetjet mbi rëndësinë e udhëheqjes politike dhe mbi përdorimin e pushtetit shtetëror revolucionar për ndërtimin e socializmit dhe komunizmit. Marx dhe Engels nuk lanë një analizë të hollësishme të organizimit konkret të një procesi të tillë pas fitores revolucionare. Kjo hapësirë teorike u dha mundësi Leninit, Stalinit, Mao Zedongut dhe Fidel Castros të zhvillonin perspektiva të ndryshme për strategjinë, organizimin dhe ndërtimin e rendit të ri.

Rezultatet politike të këtyre përvojave shkaktuan mosmarrëveshje të thella. Shumë revolucione të vetëshpallura marksiste prodhuan forcim të pushtetit shtetëror dhe shpesh diktatura njëpartiake, në vend të një shoqërie të lirisë njerëzore dhe të «shuarjes së shtetit». Për disa marksistë, këto regjime përfaqësonin shtrembërime ose zhvillime të kushtëzuara nga rrethanat; të tjerë ua mohonin cilësimin si marksiste autentike. Debati mbi vlerën e strategjive të ndryshme ushqeu në Perëndim kërkimin e rrugëve më demokratike dhe pluraliste të ndryshimit. Eurokomunizmi dhe disa tradita të socialdemokracisë ishin shprehje të këtij kërkimi. Dallimet nuk mund të zgjidhen vetëm duke marrë për bazë emërtimin që një parti ose regjim i jep vetes.

Marksizmi është gjithashtu një mënyrë analize të shoqërisë, veçanërisht të proceseve historike të ndryshimit. Ndikimi i tij është shtrirë në shkencat shoqërore dhe humane, nga ekonomia e sociologjia te historia, politika, letërsia dhe arti. Pothuajse çdo fushë e hulumtimit shoqëror, ekonomik, politik ose kulturor ka njohur përdorime të analizës marksiste. Një bazë e rëndësishme metodologjike është materializmi historik: struktura e shoqërisë dhe format e marrëdhënieve njerëzore trajtohen si të lidhura me kushtet materiale të jetës, në vend që historia të shpjegohet kryesisht si produkt i ideve, mendimit ose ndërgjegjes së shkëputur nga këto kushte.

Theksi mbi forcat materiale të prodhimit dhe marrëdhëniet shoqërore të prodhimit, sidomos marrëdhëniet klasore, e rikthen pyetjen e determinizmit. Sa më shumë që këto konsiderohen shkaqet themelore të ndryshimit historik, aq më tepër lind nevoja për të shpjeguar çfarë pavarësie kanë faktorët e tjerë. Një argument karakteristik marksist është se sistemet e mendimit, besimet politike dhe prodhimet kulturore, përfshirë artin e letërsinë, shprehin në mënyra të ndryshme interesat klasore dhe këndvështrimet shoqërore e ekonomike të grupeve të veçanta. Ky argument nuk ka marrë të njëjtën formë në të gjitha shkollat: disa e kuptojnë lidhjen drejtpërdrejt, ndërsa të tjera theksojnë ndërmjetësimin, kundërthëniet dhe autonominë relative të kulturës.

Për këtë arsye, analiza marksiste e kapitalizmit nuk përqendrohet vetëm te pushteti i dukshëm qeveritar. Ajo shqyrton edhe epërsinë që buron nga pozita në strukturën klasore dhe lidhjen e kësaj epërsie me institucionet politike. Njëkohësisht studion sundimin në sferën e ideve, vlerave dhe normave kulturore: mënyrat se si një rend shoqëror mund të paraqitet si natyror, i ligjshëm ose i pashmangshëm. Analiza e shfrytëzimit ekonomik ndërthuret kështu me analizën e dominimit politik dhe kulturor.

Shpjegimi marksist i kapitalizmit dhe i kushteve në të cilat krizat ekonomike mund të çojnë në revolucion shoqëror e politik është i ndërlikuar dhe ka një orientim të fortë ekonomik. Meqë kapitalizmi ndryshoi edhe pas vdekjes së Marxit dhe Engelsit, teoricienët e mëvonshëm, duke filluar me Leninin, shtuan dimensione të reja. Ata e lidhën teorinë me organizimin botëror të prodhimit, imperializmin, kolonializmin dhe ndryshimet në pozitën e klasës punëtore. Në traditën marksiste, proletariati është trajtuar si klasa qendrore e shfrytëzuar e kapitalizmit dhe si forca kryesore që mund ta përmbysë atë. Megjithatë, forma e kësaj klase dhe kushtet e veprimit të saj nuk mbetën të pandryshuara.

Gjatë shekullit XX, klasa punëtore e shoqërive kapitaliste përjetoi shndërrime aq të mëdha, sa u vu në dyshim nëse marksizmi klasik mund të zbatohej pa ndryshime të rëndësishme të theksit dhe të kategorive. Një vështirësi tjetër ishte se lëvizjet marksiste arritën shpesh sukses politik në vende më pak të zhvilluara, me bazë të gjerë fshatare, dhe jo në shoqëritë më të industrializuara të Perëndimit. Disa marksistë argumentuan se qendra e shfrytëzimit klasor ishte zhvendosur drejt vendeve të quajtura Bota e Tretë. Edhe nëse pranohet kjo tezë, ajo kërkon rishikim të vendit të proletariatit industrial perëndimor në strategjinë revolucionare. Mendimi marksist në vendet e Botës së Tretë u përqendrua, për rrjedhojë, te imperializmi, kolonializmi dhe marrëdhëniet e periudhës paskoloniale.

Kritika marksiste e kapitalizmit i jep rëndësi të posaçme pronës private mbi kapitalin dhe tokën. Kjo pronësi konsiderohet baza që i bën punëtorët e punësuar të varur nga një grup i privilegjuar pronarësh dhe që mundëson shfrytëzimin klasor. Vizionit të një shoqërie komuniste i përket zëvendësimi i kësaj pronësie me pronësi të përbashkët, të ushtruar në interes të të gjithëve dhe të lidhur me forma të kontrollit të drejtpërdrejtë të punëtorëve. Këtu bëhet fjalë për burimet dhe mjetet e prodhimit, jo thjesht për çdo send të përdorimit personal.

Marx dhe Engels nuk hartuan një plan të hollësishëm institucional për organizimin e saktë të shoqërisë pas revolucionit; përkundrazi, projektet e gatshme të kësaj natyre i kritikonin si utopike. Eksperimentet e regjimeve marksiste dhe programet e partive që iu referuan marksizmit kanë qenë aq të ndryshme, sa nuk mund të identifikohet një model i vetëm i pranuar nga të gjithë. Për Marxin dhe Engelsin, ndërtimi i socializmit dhe komunizmit varej nga krijimi i kushteve të nevojshme historike. Kjo ngre pyetje mbi ritmin e ndryshimit, mbi raportin ndërmjet fazave të tij dhe mbi mundësinë që shndërrimi të realizohet në një shtet të veçantë ose të kërkojë një lëvizje me përmasa botërore.

«Socializmi në një vend» u bë strategji reale e shumë regjimeve marksiste të shekullit XX, veçanërisht e Bashkimit Sovjetik nën Stalinin. Por nëse kapitalizmi vepron si sistem botëror i fuqisë ekonomike, mbetet pyetja nëse një vend i vetëm mund t'i realizojë plotësisht synimet që lidheshin me Marxin, Engelsin dhe Leninin. Rënia e shumë regjimeve komuniste në fund të viteve 1980 dhe në fillim të viteve 1990, përfshirë shpërbërjen e Bashkimit Sovjetik, e forcoi dyshimin mbi qëndrueshmërinë e tyre në një botë të ndërvarur ku mbizotëronin vendet kapitaliste.

Gjatë asaj periudhe u përhap gjykimi se «marksizmi ka vdekur». Një interpretim tjetër pohonte se kishte dështuar një formë e caktuar politike e marksizmit, jo çdo mënyrë analize ose çdo ide e lidhur me të. Krizat ekonomike të kapitalizmit dhe rreziqet mjedisore që u bënë veçanërisht të dukshme në fund të shekullit XX ushqyen argumentin se do të mbetej hapësirë për shprehjen, debatin dhe shndërrimin e ideve marksiste. Dallimi ndërmjet fatit të një regjimi, vlefshmërisë së një teorie dhe përdorimit të saj kritik është, për këtë arsye, thelbësor në vlerësimin e trashëgimisë së marksizmit.