Në kuptimin historik, Mafia është organizata kriminale e fshehtë që u formua në Sicili dhe që njihet edhe si Cosa Nostra. Në kuptimin analitik më të gjerë, termi përdoret për organizata kriminale që synojnë monopolizimin e mbrojtjes së veprimtarive të paligjshme dhe të marrëveshjeve që nuk mund të mbështeten te zbatimi shtetëror i ligjit. Grupet përbërëse kanë rite, rregulla sjelljeje dhe forma bashkërendimi të përbashkëta, duke ruajtur një shkallë autonomie që ndryshon sipas organizatës dhe periudhës.

Mafia siciliane u zhvillua në pjesën perëndimore të ishullit gjatë shekullit XIX, me rrënjë në ndryshimet e fillimit të shekullit dhe me një formim më të dallueshëm nga mesi i tij. Anëtarësia e saj formale ishte mashkullore. Sipas shpjegimit të sociologut Diego Gambetta, ajo ishte produkt i një kalimi të vonuar dhe të paplotë drejt ekonomisë së tregut. Fundi i feudalizmit shtoi transaksionet ekonomike dhe kërkesën për mbrojtjen e pronës. Institucionet shtetërore në Sicili, e më pas ato të shtetit italian, nuk siguronin mbrojtje të mjaftueshme, ndaj pronarët kërkonin burime të tjera për të garantuar zotërimet dhe marrëveshjet e tyre.

Kërkesa për mbrojtje nuk mjaftonte vetë për lindjen e mafies. Në Sicilinë e shekullit XIX gjendeshin edhe njerëz të stërvitur në përdorimin e dhunës, ndër ta ushtarë të liruar nga shërbimi dhe roje pronash bujqësore. Takimi i kësaj oferte me kërkesën e pronarëve bëri të mundur krijimin e një furnizuesi privat dhe relativisht të qëndrueshëm të mbrojtjes. Në fillim, mafia mbronte disa sicilianë nga vjedhja dhe banditizmi dhe rregullonte marrëdhënie tregtare në bujqësi. Me kalimin e kohës u specializua në mbrojtjen e kriminelëve që merreshin me mallra ose veprimtari të paligjshme, si edhe të personave që lidhnin marrëveshje të kundërligjshme për mallra përndryshe të ligjshme. Një funksion i veçantë ishte detyrimi i palëve për të respektuar marrëveshjet e paligjshme të karteleve.

Në këtë analizë, mbrojtja mafioze nuk është gjithmonë një shërbim i trilluar: ajo mund të ofrojë realisht siguri ose zbatim marrëveshjesh. Kjo nuk e bën të ligjshme ose të drejtë. Mbrojtja shpesh imponohet me forcë, kushton shtrenjtë dhe zbatohet me brutalitet e padrejtësi. Ofruesi i saj mund të prodhojë vetë kërcënimet që e detyrojnë viktimën ta blejë shërbimin.

Anëtari pranohet në një «familje» mafioze nëpërmjet një ceremonie me simbolikë të fortë fetare, elemente të së cilës janë ruajtur që nga shekulli XIX. Gjatë pranimit njihet me rregullat e organizatës. Familja është njësi territoriale dhe organizative, jo domosdoshmërisht bashkësi farefisnore. Përfytyrimi i mafies si një ndërmarrje e vetme, e drejtuar në çdo kohë nga një «bos i bosëve», është tepër i thjeshtëzuar. Familjet kanë pasur baza të veçanta territoriale dhe hapësira veprimi të vetat, krahas rregullave e riteve të përbashkëta. Megjithatë, ato kanë hierarki të brendshme dhe autonomia ndërmjet tyre nuk përjashton struktura drejtuese mbi nivelin e familjes ose periudha përqendrimi të fuqisë.

Në fund të viteve 1950 u krijua një komision për bashkërendimin dhe trajtimin e mosmarrëveshjeve ndërmjet familjeve. Ai nuk i zhduku konfliktet e armatosura. Pas Luftës së Dytë Botërore, dy përplasje të mëdha, të njohura zakonisht si lufta e parë mafioze e viteve 1962–1963 dhe lufta e dytë e viteve 1981–1983, morën qindra jetë. Komisioni u shpërbë më 1963; rindërtimi i drejtimit të përbashkët filloi me një triumvirat rreth vitit 1970 dhe më pas me rikrijimin e komisionit të plotë më 1974. Kjo histori tregon njëkohësisht pavarësinë relative të familjeve, mundësinë e bashkërendimit dhe përpjekjet e grupeve më të fuqishme për sundim mbi të tjerat.

Një vlerësim për vitin 1987 e llogariste anëtarësinë e mafies siciliane në rreth 3.000 vetë, të shpërndarë në më shumë se njëqind familje në Sicili, prej të cilave 54 në zonën e Palermos. Madhësia e familjeve ndryshonte shumë: nga dy deri në 120 anëtarë. Këto janë shifra vlerësuese për atë periudhë, jo një regjistër i saktë e i pandryshueshëm i organizatës.

Marrëdhëniet me politikën kanë qenë kryesisht pragmatike, të orientuara nga rezultatet që mund të siguronin për mafien. Ka dëshmi që sugjerojnë se ndoshta dy familje mbështetën pavarësinë e Sicilisë menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore. Një interpretim i aleancave të saj politike i veçon Partinë Komuniste Italiane dhe Lëvizjen Sociale Italiane neofashiste, MSI, si partitë me të cilat mafia nuk pranonte bashkëpunim. Ky përshkrim i prirjeve politike nuk duhet shndërruar në pohimin se mund të përjashtohet çdo kontakt ndërmjet individëve, rrymave ose mjediseve përkatëse në çdo periudhë.

Procesi i madh gjyqësor kundër mafies në Palermo u zhvillua më 1986–1987. Hetimet e grupit të magjistratëve të Palermos, ku bënin pjesë Giovanni Falcone dhe Paolo Borsellino, çuan në gjykimin e 475 të pandehurve. Në përfundim të shkallës së parë u dhanë 360 dënime. Falcone dhe Borsellino u vranë të dy nga mafia më 1992. Procesi shënoi një goditje të rëndësishme ndaj organizatës dhe dokumentoi në gjykatë marrëdhëniet e saj të brendshme.

Përdorimi i «mafies» si koncept krahasues mbështetet te ngjashmëritë ndërmjet rastit sicilian dhe organizatave si yakuza japoneze, triadat e Hong Kongut, Cosa Nostra amerikane dhe mafia ruse. Pavarësisht dallimeve vendore, studiuesit kanë vërejtur ngjashmëri në prejardhje, në organizim dhe në funksionet që këto grupe kryejnë si në botën kriminale, ashtu edhe në marrëdhënie ekonomike përndryshe të ligjshme. Sipas shpjegimit që vë në qendër mbrojtjen private, zgjerimi i shpejtë i pronës dhe i transaksioneve pa ngritjen e mekanizmave të përshtatshëm shtetërorë për zbatimin e të drejtave krijoi kërkesë për mbrojtje joshtetërore. Prania e personave të papunë me përvojë në përdorimin e dhunës krijoi ofertën përkatëse. Kjo ndërthurje është argumenti kryesor për trajtimin e mafieve si raste të krahasueshme, pa mohuar veçoritë historike të secilës.