Niccolò Machiavelli, i njohur në shqip edhe si Nikolo Makiaveli (1469–1527), ishte këshilltar politik, diplomat dhe historian fiorentin, shpesh i konsideruar ndër themeluesit e mendimit politik modern. Pas rënies së regjimit të Savonarolës, në moshën 29-vjeçare u bë drejtues i Kancelarisë së Dytë të Firencës. Misionet diplomatike e vunë në kontakt me figura kryesore të politikës së kohës, ndër të cilat Cesare Borgia, perandori Maksimilian i Perandorisë së Shenjtë Romake dhe papa Juli II.

Pas ndërhyrjes së jashtme dhe rikthimit të familjes Medici në pushtet në Firence, Makiaveli u shkarkua dhe u burgos nën dyshimin për pjesëmarrje në komplot. U lirua më 1513, në kohën kur Giovanni de' Medici u bë papa Leoni X, dhe kërkoi të rifitonte një detyrë në shërbim të sunduesve të rinj. Për këtë qëllim shkroi Princin, kushtimi përfundimtar i të cilit iu drejtua Lorenzo di Piero de' Medici-t, jo papës Giovanni. Shpresat për rikthim të menjëhershëm në detyrë nuk u realizuan.

Ai iu kushtua studimit dhe shkrimit, duke marrë pjesë në rrethin e letrarëve që mblidheshin në kopshtet Orti Oricellari të familjes Rucellai. Gjatë kësaj periudhe hartoi Ligjëratat mbi dhjetë librat e parë të Tit Livit, një vepër e ndarë në tre libra, e njohur edhe si Komentet dhe e përfunduar afërsisht më 1519. Më 1520 mori porosinë për Historitë fiorentine nga kardinali Giulio de' Medici. Veprën e përfundoi më 1525 dhe ia paraqiti porositësit, i cili ndërkohë ishte bërë papa Klementi VII.

Kontributet kryesore të Makiavelit në mendimin politik gjenden te Princi dhe Ligjëratat. Ato trajtojnë kushtet e ruajtjes së rendit politik në dy lloje regjimesh: principatat dhe republikat. Megjithëse ndryshojnë për subjektin, përmbajnë tema e këshilla të afërta për udhëheqjen. Sunduesit duhet të ruajnë qeverisjen dhe të sigurojnë lavdi, nder e pasuri për veten dhe për bashkësinë politike. Një pjesë e madhe e argumentimit shqyrton cilësitë dhe veprimet që nevojiten për këto qëllime. Në qendër qëndron marrëdhënia ndërmjet dy koncepteve, fortuna dhe virtù.

Fortuna lidhet më shumë me trashëgiminë romake sesa me idenë e krishterë të provanisë hyjnore. Ajo nuk është thjesht një fat i paracaktuar, të cilit njeriu vetëm i nënshtrohet. Përfaqëson fuqinë e rrethanave, rastit dhe ndryshimeve që mund ta ndihmojnë ose ta rrëzojnë një sundues. Shteti dhe drejtuesit duhet të dinë ta shfrytëzojnë dhe, kur munden, t'i kundërvihen. Madhështia politike kërkon një marrëdhënie aktive me këto rrethana.

Virtù është aftësia për veprim politik të vendosur, të mençur e të përshtatshëm ndaj nevojës; ajo nuk përputhet plotësisht me virtytin moral në kuptimin e zakonshëm. Princat dhe, në republika, qytetarët duhet të jenë të gatshëm të bëjnë atë që kërkohet për ruajtjen e lirisë dhe për lavdinë e shtetit. Virtù përfiton nga rasti i mirë, por nuk reduktohet në fatin e mirë: një drejtues që e zotëron mund të arrijë shumë edhe në kushte të pafavorshme.

Në një botë ku njerëzit dhe kundërshtarët nuk veprojnë gjithmonë mirë, Makiaveli paralajmëron se ndjekja pa përjashtim e rregullave të moralit privat mund të ketë pasoja shkatërrimtare për sundimin. Domosdoshmëria politike bëhet kriter vendimtar i veprimit. Shembujt e Princit, shumë prej tyre të lidhur me përvojën e tij diplomatike, shpjegojnë këtë mjeshtëri: sunduesi duhet të bashkojë dinakërinë e dhelprës me forcën e luanit; të shmangë urrejtjen e popullit, por të ruajë respektin dhe frikën ndaj autoritetit; të shfaqet fisnik e i virtytshëm edhe kur veprimet e tij ndryshojnë nga kjo pamje; dhe të jetë i gatshëm të përdorë mizorinë kur e gjykon të domosdoshme. Këto janë këshilla të teorisë së tij për pushtetin, jo përkufizim i virtytit moral të zakonshëm.

Ndërsa Princi përqendrohet te cilësitë e sunduesit, Ligjëratat u japin peshë më të madhe kërkesave të jetës qytetare. Në këtë vepër, liria paraqitet si kusht për fuqinë dhe begatinë e republikës. Mbrojtja e saj është detyra themelore politike dhe kërkon një trup qytetarësh me aftësi, kurajë dhe përkushtim ndaj së mirës publike. Drejtuesit duhet ta organizojnë bashkësinë në mënyrë që t'i nxisin këto cilësi dhe ta pengojnë korruptimin e tyre, qoftë përmes zëvendësimit të interesit të përgjithshëm me interesa vetjake, qoftë përmes plogështisë dhe mosinteresimit. Për këtë duhen njerëz me disa nga cilësitë e përshkruara te Princi.

Në modelin romak të republikës së fuqishme që ai parapëlqen, mbrojtja e lirisë lidhet me përpjekjen e vazhdueshme për zgjerim dhe sundim mbi shtete të tjera. Një popullsi e madhe, një ushtri qytetare dhe aleatë të fortë janë mjete të rëndësishme për këtë synim. Brenda vendit, republika duhet të mbështetet në një kushtetutë të menduar mirë dhe në institucione themelore, ordini, që kultivojnë patriotizmin qytetar të nevojshëm për lirinë.

Feja ka një rol të rëndësishëm në këtë projekt institucional. Mbështetja publike e adhurimit fetar mund t'i frymëzojë njerëzit drejt përpjekjes, zotësisë dhe lavdisë. Makiaveli e trajton këtë funksion në mënyrë veçanërisht radikale kur e krahason fenë romake me krishterimin: sipas kritikës së tij, theksimi i përvuajtërisë, përshpirtërisë dhe botës së përtejme mund ta dobësojë energjinë qytetare, ndërsa feja romake mund ta ushqejë më mirë atë. Ky është vlerësim i funksionit politik të fesë brenda mendimit të tij.

Ai kundërshton gjithashtu idealin e një harmonie shoqërore që do t'i fshinte dallimet ndërmjet të pasurve dhe të varfërve. Përkundrazi, ndarja e «rendeve» mund të ketë vlerë politike kur pengon sundimin e njërit mbi tjetrin dhe kanalizohet përmes institucioneve. Këtu lidhet mbështetja e tij për kushtetutën e përzier, e cila nuk është as aristokraci e pastër, as demokraci e pastër, por ndërthur elemente të të dyjave.

Ligjet duhet të mbrojnë shtresa të ndryshme dhe të kufizojnë abuzimin: ndalimi i shpifjes mbron edhe të pasurit nga sulmet e pabazuara, ndërsa kufizimi i pushteteve të jashtëzakonshme i shërben mbrojtjes së qytetarëve të zakonshëm. Makiaveli vlerëson gjithashtu kufizimin e pasurisë private si mënyrë për të penguar përçarjet dhe blerjen e besnikërive. Kërkesa e tij që qytetarët të mbeten të varfër lidhet me idealin e një shteti të pasur dhe të individëve që nuk fitojnë fuqi të tepruar përmes pasurisë; ajo nuk duhet shkëputur nga shqetësimi për korrupsionin dhe sundimin e fraksioneve.

Interpretimet për Makiavelin mbeten shumë të ndryshme. Siç ka vërejtur historiani i mendimit politik George Sabine, ai është paraqitur si cinik i skajshëm, patriot i flaktë, nacionalist i zjarrtë, politikan hipokrit, demokrat i bindur dhe kërkues i paskrupull i favoreve të despotëve. Edhe kuptimi i veprës së tij ndryshon sipas traditës interpretuese. Për komentatorë të republikanizmit qytetar, si Quentin Skinner dhe J. G. A. Pocock, ai është pjesë e ringjalljes së humanizmit klasik dhe të virtyteve qytetare gjatë Rilindjes. Për Leo Strauss-in dhe interpretues si Harvey Mansfield, ai shënon një kthesë themelore të filozofisë politike: largimin nga natyra si standard përcaktues dhe vendosjen e lirisë e të veprimit njerëzor në qendër të kërkimit. Në këtë lexim, ai është filozofi i parë politik modern.