Martin Luther-i, i njohur në shqip si Martin Luteri (1483–1546), ishte reformator fetar gjerman, mendimi politik i të cilit përqendrohej te marrëdhënia ndërmjet autoritetit kishtar dhe atij shtetëror. Ai solli ide të reja në një debat të gjatë mbi kufijtë e pushtetit shpirtëror dhe laik. Lindi në Eisleben të Saksonisë dhe studioi klasikët e filozofinë në Erfurt. Më 1505 hyri në Urdhrin Augustinian dhe, pas studimeve teologjike, u shugurua prift më 1507. Nga viti 1508 e lidhi veprimtarinë mësimore me Wittenberg-un, ku, me ndërprerje të hershme, ligjëroi deri në fund të jetës mbi filozofinë dhe Shkrimet e Shenjta, veçanërisht Dhiatën e Re.

Duke u mbështetur te apostulli Pal dhe te Augustini, zhvilloi doktrinën e shfajësimit vetëm përmes besimit. Kritika ndaj disa praktikave të Kishës së Romës u përqendrua te tregtimi i indulgjencave, që në doktrinën kishtare lidheshin me faljen e dënimit të përkohshëm për mëkatin, por në praktikën e shitjes mund të paraqiteshin si siguri shpëtimi e blerë me para. Predikimi i dominikanit Johann Tetzel në zonat pranë Wittenberg-ut e nxiti këtë polemikë. Më 1517, Luteri formuloi nëntëdhjetë e pesë tezat kundër abuzimeve dhe pasojave teologjike të praktikës. Sipas traditës së njohur, i afishoi në derën e kishës së kështjellës; dërgimi i tyre autoriteteve kishtare dhe përhapja në debat janë thelbësore për kuptimin e ngjarjes.

Ky konflikt nisi procesin e shkëputjes nga Roma dhe u bë pjesë e zhvillimeve të njohura si Reformacioni, luteranizmi dhe protestantizmi. Pasojat tejkaluan debatin e brendshëm teologjik dhe tronditën rendin politik të Evropës Veriore. Luteri duhej ta përshtaste konceptimin e marrëdhënies kishë–shtet me mësimet e tij të reja. Përpjekja la tensione të rëndësishme ndërmjet parimit të lirisë shpirtërore dhe mbështetjes praktike te sundimtarët laikë.

Në veprën Mbi pushtetin laik, më 1523, ai zhvilloi, duke u mbështetur edhe në traditën augustiniane, dallimin ndërmjet qeverisjes shpirtërore dhe asaj tokësore. Në gjuhën e tij teologjike, mbretëria e Zotit kundërvihet me botën e sunduar nga mëkati dhe Satani; megjithatë, kjo nuk do të thotë se vetë autoriteti laik është thjesht pushtet satanik. Përkundrazi, ai ka një funksion të urdhëruar nga Zoti për ruajtjen e rendit mes njerëzve.

Bashkësia shpirtërore e besimtarëve lidhet nga besimi dhe dashuria. Autoriteti vendimtar është fjala e Zotit, e cila nuk mund të pranohet me detyrim të jashtëm. Doktrina e priftërisë së të gjithë besimtarëve kundërshton idenë se kleri përbën një kategori shpirtërisht më të lartë se besimtarët e tjerë. Kjo nuk përjashton çdo organizim të dukshëm ose shërbesë kishtare, por dallon bashkësinë e besimit nga një institucion që pretendon ta prodhojë besimin përmes pushtetit shtrëngues. Këtu qëndronte një pjesë e kritikës së Luterit ndaj autoritetit të Kishës romake.

Qeverisja tokësore merret me sjelljen e jashtme, paqen dhe rendin, duke përdorur ligjin, arsyen dhe, kur është e nevojshme, forcën. Të krishterët mund të marrin pjesë në të dhe të mbajnë poste, për sa kohë nuk kërkohet veprim në kundërshtim me ligjin hyjnor. Lufta ndërmjet sundimtarëve me status të barabartë trajtohej si çështje e rendit laik, përfshirë mundësinë e mbrojtjes së njërit kundër tjetrit. Në zhvillimet e mëvonshme të qëndrimit të tij, u pranua edhe mundësia e rezistencës së ligjshme të autoriteteve politike ndaj veprimeve tiranike të perandorit, pa e kthyer këtë në një të drejtë të pakufizuar kryengritjeje individuale.

Në parim, pushteti laik nuk mund ta sundojë ndërgjegjen ose të përcaktojë besimin me detyrim. Në praktikën e Reformacionit, megjithatë, Luteri pranoi një rol të gjerë të autoriteteve territoriale në emërimin dhe pagesën e klerikëve dhe në organizimin e jetës kishtare, me ndërhyrje që prekën edhe doktrinën e liturgjinë. Ky dallim ndërmjet kufirit teorik dhe organizimit praktik është qendror për vlerësimin politik të mendimit të tij.