John Locke (1632–1704), filozof anglez, konsiderohet një nga figurat themelore të Iluminizmit dhe të zhvillimit të liberalizmit. Më 1658 u bë anëtar akademik i Christ Church në Oksford, me titullin tradicional institucional që quhej «Student», por që nuk nënkuptonte thjesht student në kuptimin e sotëm. Veprimtaria e tij tutoriale përfundoi më 1667, shtatë vjet pas Rivendosjes së monarkisë, kur hyri në shërbimin dhe rrethin familjar të Lord Ashley-t, Anthony Ashley Cooperit, i cili më vonë u bë konti i Shaftesbury-t.

Fama e Locke-ut si teoricien politik mbështetet kryesisht te «Dy traktate mbi qeverisjen», të botuara me datën 1690. Si filozof dhe përfaqësues i empirizmit njihet sidomos për «Një ese mbi të kuptuarit njerëzor», që doli në periudhën 1689–1690. «Disa mendime mbi edukimin» më 1693 u mbështetën në letra të shkruara gjatë qëndrimit të tij në Holandë, ku ishte larguar pas dështimit të përpjekjeve politike të Shaftesbury-t dhe vdekjes së tij më 1683.

«Letër mbi tolerancën», e botuar më 1689, shqyrton kufijtë e ligjshëm të ndërhyrjes së autoritetit civil në ndërgjegjen fetare. Një argument i saj është se sunduesit nuk zotërojnë siguri të posaçme se feja e tyre është domosdoshmërisht feja e vërtetë. Qeverisja mund të ndërhyjë, sipas Locke-ut, kur veprimtari të lidhura me fenë kërcënojnë rendin civil, por jo thjesht për të detyruar bindjen e brendshme. Toleranca e tij kishte kufizime të rëndësishme: ai përjashtonte ateistët, me arsyetimin se betimet nuk do t'i lidhnin, dhe ata, veçanërisht katolikët e lidhur me autoritetin papnor, që mendonte se i detyroheshin besnikëri politike një fuqie të jashtme. Këto përjashtime tregojnë dallimin midis tolerancës së tij historike dhe lirisë së barabartë fetare në kuptimin bashkëkohor. Vepra «Arsyeshmëria e krishterimit» më 1695 shkaktoi polemika; në të, arsyeja dhe shpallja hyjnore paraqiten si burime që pajtohen në njohjen e ligjit të natyrës.

«Dy traktate mbi qeverisjen» kundërshtojnë, ndër të tjera, doktrinën patriarkale të Robert Filmerit. Te «Patriarcha, ose e drejta natyrore e mbretërve», Filmeri i kritikonte juristët e së drejtës natyrore, si Hugo Grotiusi dhe Samuel Pufendorfi, sepse e merrnin botën si të dhënë fillimisht në bashkësi dhe pronën e qeverisjen si produkte marrëveshjesh të mëvonshme. Për Filmerin, krijimi hyjnor ia kishte dhënë Adamit si pronësinë, ashtu edhe të drejtën për të sunduar. Autoriteti politik buronte, pra, nga Zoti dhe trashëgimia patriarkale, jo nga pëlqimi i individëve që kishin qenë më parë të lirë.

Locke-u kërkonte një shpjegim të pronës dhe të pushtetit politik që ta ruante idenë e barazisë natyrore dhe të shmangte kundërshtimet që Filmeri u kishte bërë teorive të mëparshme. Për të, bashkësia politike lind nga pëlqimi për të krijuar një mbrojtje më të sigurt të asaj që ai e quan pronë në kuptim të gjerë: jetë, liri dhe pasuri. Qeverisë i besohet autoriteti për qëllime të caktuara dhe të kufizuara. Nëse ajo e tejkalon ose e shpërdoron këtë besim, mund ta humbasë të drejtën për të qeverisur.

Pronësinë private Locke-u nuk e nxjerr nga një marrëveshje e përgjithshme paraprake, por nga puna. Njeriu mund të përvetësojë ligjërisht diçka nga ajo që natyra e ka dhënë përbashkësisht duke e bashkuar me punën e vet. Në këtë argument bashkëjetojnë dy ide: puna i jep punuesit një të drejtë mbi objektin dhe puna i shton objektit vlerë. Këto ide lidhen, por nuk janë të njëjta. Një teori që përligj titullin e pronësisë përmes punës nuk është automatikisht e njëjtë me një teori që shpjegon vlerën ekonomike të mallrave përmes punës. Lidhjet midis tyre në historinë e mendimit shoqëror kanë qenë të ndërlikuara.

Pikëpamjet e Locke-ut mbi pronën kanë prodhuar interpretime të ndryshme. Disa e shohin si mbrojtës të borgjezisë në ngritje, disa theksojnë ndikimin e kalvinizmit dhe të detyrimeve morale fetare, ndërsa të tjerë lidhjen me interesat e pronarëve të tokave. Për vetë Locke-un ishte e rëndësishme që pushteti politik të dallohej nga autoriteti prindëror dhe nga fuqia që rrjedh nga zotërimi i pasurisë. Ai mbrojti qeverisjen e kufizuar, ndarjen e kompetencave, sundimin e ligjit dhe të drejtën e rezistencës ose të kryengritjes në rrethana të caktuara.

Lidhja e këtyre argumenteve me veprimtarinë e Shaftesbury-t ka nxitur debate mbi kohën dhe qëllimin e hartimit të «Dy traktateve». Shaftesbury dëshironte ta përjashtonte Dukën katolike të Jorkut, më vonë mbreti Jakobi II, nga trashëgimia e fronit. Për këtë mbështeti Projektligjin e Përjashtimit, i cili dështoi. Kriza e Përjashtimit është propozuar si konteksti politik i «Traktatit të dytë». Disa studiues argumentojnë se ky traktat u shkrua përpara të parit, megjithëse u botua pas tij. Pas dështimit të rrugës parlamentare, Shaftesbury shqyrtoi edhe mundësinë e kryengritjes së armatosur; edhe kjo është propozuar si sfondi i hartimit të veprës.

Debati mbi kontekstin ndikon në vlerësimin e radikalizmit demokratik të Locke-ut. A po argumentonte ai se populli do të kishte të drejtë të ngrinte armët kundër Jakobit, po të bëhej mbret, apo se elita politike mund ta pengonte ligjërisht ngjitjen e tij në fron? Të dyja leximet e vendosin në historinë e liberalizmit, por i japin kuptim të ndryshëm shtrirjes së sovranitetit popullor, rezistencës dhe pëlqimit. Rëndësia e tij liberale pranohet gjerësisht; karakteri i saktë dhe kufijtë e këtij liberalizmi mbeten objekt interpretimi.