Ligji i Duverger-së
October 18, 2026 2026-10-18 8:11Përgjithësim mbi lidhjen ndërmjet sistemit zgjedhor dhe numrit të partive konkurruese. Në veprën Partitë politike, të botuar në anglisht më 1954, politologu francez Maurice Duverger argumentonte se sistemi me një raund dhe me fitues kandidatin që merr më shumë vota në një zonë njëmandatëshe favorizon konkurrencën dypartiake. Ai formulonte gjithashtu pohimin se sistemet me raund të dytë dhe përfaqësimi përpjesëtimor favorizojnë shumëpartizmin. Dallimin ndërmjet pohimit të parë si «ligj» dhe të dytit si «hipotezë» e theksoi William Riker-i: sipas tij, i pari mund të mbështetet me arsyetim formal, ndërsa i dyti është një përgjithësim i kushtëzuar nga rastet e vëzhguara dhe mund të përgënjeshtrohet më lehtë nga raste të tjera.
Arsyetimi i ligjit mbështetet te përshtatja e politikanëve dhe e votuesve me rregullat e garës. Në një zonë ku vetëm një kandidat fiton dhe mjafton shumica relative, mbështetja për një konkurrent pa gjasa reale suksesi mund të perceptohet si votë e humbur. Në afat të gjatë, politikanët dhe votuesit kanë nxitje të përqendrohen te dy alternativat më të forta. Tri parti mund të mbeten në garë për disa vjet, por një parti që fillon të humbasë terren mund të dobësohet shpejt, sidomos kur mbështetësit e saj janë të shpërndarë në mënyrë të njëtrajtshme dhe nuk i sigurojnë fitore në asnjë zonë. Versioni fillestar i argumentit e shtrinte këtë prirje edhe te konkurrenca në nivel kombëtar.
Në përfaqësimin përpjesëtimor, numri i partive mund të varet më shumë nga ndarjet dhe forcat shoqërore sesa vetëm nga mundësia që jep formula zgjedhore për t'u ndarë pa humbur përfaqësimin. Austria dhe Gjermania janë përmendur në literaturën e gjysmës së dytë të shekullit XX si shembuj të sistemeve përpjesëtimore me vetëm tri ose katër parti kryesore. Këta shembuj nuk tregojnë se përfaqësimi përpjesëtimor pengon shumëpartizmin, por se ai nuk përcakton vetvetiu një numër të madh partish. Numrat e këtyre rasteve përshkruajnë periudhat e analizuara, jo një tipar të pandryshueshëm të vendeve.
Qëndrueshmëria e konkurrencës tripartiake në Britani ka shtruar një problem të rëndësishëm për formulimin e fortë të ligjit. Lufta ndërmjet liberalëve dhe laburistëve për t'u bërë kundërshtari kryesor i konservatorëve zgjati nga viti 1918 deri më 1929, kur laburistët u vendosën në epërsi, dhe mori një formë të re më 1981. Liberalët dhe më pas liberaldemokratët ruajtën disa bastione vendore; për këtë arsye, votimi për ta nuk ishte gjithmonë qartazi i pafrytshëm. Një parti mund të jetë e treta në shkallë kombëtare dhe megjithatë të jetë njëra nga dy forcat kryesore në zona të caktuara.
Douglas Rae, në Pasojat politike të ligjeve zgjedhore, më 1967, theksoi se ligji duhet të marrë parasysh dallimet rajonale. Dy partitë që konkurrojnë realisht në një zonë nuk janë domosdoshmërisht të njëjtat në të gjitha zonat e vendit. Në analizat britanike të fundit të shekullit XX u hodh, për shembull, ideja e një sistemi me konkurrencë konservatore–laburiste në qytete dhe në veri dhe konservatore–liberaldemokrate në periferi, në fshat dhe në jug. Ky ishte një përfytyrim i mundshëm i zhvillimit të atëhershëm, jo një rregull i përhershëm i gjeografisë zgjedhore britanike.
Në Kanada, një model i ngjashëm, ku dy parti të forta vendore konkurronin, por identiteti i tyre ndryshonte nga një rajon në tjetrin, vazhdoi për shumë vjet. Humbja dërrmuese e konservatorëve progresistë më 1993, kur ata mbetën me vetëm dy vende në Dhomën e Komunave, e ndryshoi këtë konfigurim. Gordon Tullock-u e përmblodhi me ironi problemin e ritmit të përshtatjes duke sugjeruar se ligji i Duverger-së mund të jetë i vërtetë, por mund të kërkojë 200 vjet për t'u realizuar plotësisht. Debati e bën të qartë se ligji shpreh një prirje institucionale, të ndërmjetësuar nga historia, shpërndarja territoriale e votave dhe strategjitë e aktorëve.