Rregull i njohur si detyrues brenda një rendi juridik; në kuptimin më të gjerë, tërësia e normave dhe e institucioneve përmes të cilave rregullohet jeta juridike e një bashkësie. Në përdorimin e ngushtë institucional, ligji është akt i miratuar nga ligjvënësi, ndërsa e drejta përfshin edhe burime të tjera, si zakoni juridik, precedentët dhe rregullat kushtetuese. Pothuajse të gjitha teoritë pranojnë ekzistencën e së drejtës pozitive, domethënë të rregullave të vendosura ose të njohura nga institucione njerëzore. Ato ndryshojnë në shpjegimin e asaj që e bën një normë ligj dhe të marrëdhënies së saj me moralin.

Pyetjet kryesore janë nëse çdo rregull i zbatuar nga shteti duhet quajtur ligj; nëse ekziston një e drejtë më e lartë se ligji pozitiv; nëse vlefshmëria juridike kërkon përputhje me parime universale; dhe nëse ligjet juridike kanë ndonjë afri me ligjet që zbulon shkenca. Dy tradita kryesore janë pozitivizmi juridik dhe teoritë e së drejtës natyrore, megjithëse secila përfshin versione të ndryshme dhe dallimi nuk i shteron të gjitha qasjet.

Pozitivizmi juridik e lidh ekzistencën dhe përmbajtjen e ligjit me fakte shoqërore, si miratimi nga një autoritet, praktika institucionale ose njohja e një burimi juridik. Ligji nuk është thjesht një tërësi parimesh morale që presin të zbulohen. Në versionet e hershme, rëndësi qendrore ka sovrani që nxjerr dhe zbaton urdhra; në versionet më të zhvilluara, identifikimi i ligjit nuk kufizohet te një ligjvënës i vetëm dhe mund të përfshijë zakone e vendime gjyqësore. Pyetja se çfarë është ligji dallohet nga pyetja se çfarë duhet të jetë. Pranimi i vlefshmërisë juridike të një norme nuk nënkupton miratimin e saj moral ose një detyrim të pakushtëzuar për t'iu bindur.

Në këtë këndvështrim, ligjet juridike dhe ligjet shkencore janë lloje të ndryshme pohimesh. Të parat përcaktojnë detyrime, kompetenca ose mënyra veprimi brenda institucioneve; të dytat shpjegojnë ose përshkruajnë rregullsi të botës. Ngjashmëria e emrit nuk i bën të njëjta. Një person mund ta shkelë një detyrim juridik, ndërsa një ligj shkencor nuk është urdhër që natyra zgjedh nëse do ta zbatojë.

Një pikënisje e rëndësishme e pozitivizmit modern është kritika e Jeremy Bentham-it ndaj William Blackstone-it (1723–1780). Në Komentet mbi ligjet e Anglisë, Blackstone-i e lidhte të drejtën angleze me një rend më të lartë natyror. Bentham-i, i cili kishte ndjekur leksionet e tij, kundërshtonte përdorimin e kësaj lidhjeje për të përligjur rendin ekzistues. Për të, ligjet bëheshin nga ligjvënësit, parlamentet dhe gjyqtarët dhe duheshin vlerësuar sipas pasojave të tyre në krahasim me alternativat. Një ligj duhej zgjedhur sepse prodhonte pasoja më të mira, jo vetëm sepse pretendohej se përputhej me një të drejtë të paracaktuar. Këtë kritikë e parashtroi te Fragment mbi qeverisjen (1776).

John Austin-i (1790–1859), i afërt me Bentham-in, e zhvilloi teorinë e urdhrit te Përcaktimi i fushës së jurisprudencës (1832). Sipas tij, ligjet janë urdhra të një sovrani, të mbështetur me sanksione. Sovrani është një person ose organ të cilit shumica e një popullsie të konsiderueshme i bindet zakonisht dhe që nuk i bindet zakonisht një autoriteti tjetër njerëzor. Kjo teori synon një dallim të qartë të së drejtës pozitive nga morali dhe zakonet e tjera.

Kritikët vërejnë se një përkufizim i mbështetur te urdhri dhe fuqia mund të mos dallojë mjaftueshëm një rend juridik nga sundimi i një bande. Një përgjigje në frymën e Austin-it do të ishte se, nëse një udhëheqës bande kontrollon në mënyrë të qëndrueshme një territor, mënjanon rivalët dhe siguron bindje të përgjithshme, ai ka krijuar një formë pushteti shtetëror dhe urdhrat e tij përbëjnë të drejtë pozitive. Debati nuk zgjidhet duke e quajtur sunduesin moralisht të keq: çështja është nëse ky përkufizim e kap dallimin institucional që duam të shpjegojmë.

Qasjet pozitiviste patën ndikim të madh në mendimin juridik të shekullit XX, si në Perëndim, ashtu edhe në sistemet komuniste. Një formulim i lidhur sidomos me realizmin juridik amerikan e vendos theksin te ajo që gjyqtarët vendosin në praktikë. Ky nuk është përkufizimi i çdo pozitivisti. Në një drejtim tjetër, Lenini, te Shteti dhe revolucioni, shkruar më 1917, e analizonte të drejtën si shprehje të sundimit klasor: të borgjezisë në kapitalizëm dhe të pushtetit proletar pas revolucionit. Të dyja qasjet largohen nga ideja se ligji është vetëm zbulim i një rendi moral të pandryshueshëm, por kjo afri nuk i bën të njëjta realizmin amerikan dhe teorinë marksiste të shtetit.

H. L. A. Hart-i, në Koncepti i së drejtës (1961), e zëvendësoi përfytyrimin e ligjit si një varg urdhrash me analizën e një sistemi rregullash. Rregullat parësore vendosin detyrime mbi sjelljen, si ndalimet penale. Rregullat dytësore përcaktojnë mënyrën e identifikimit, ndryshimit dhe zbatimit gjyqësor të rregullave. Kjo shpjegon kompetencat për të bërë ligje dhe për të zgjidhur mosmarrëveshje, të cilat nuk përshkruhen mirë si urdhra të thjeshtë të shoqëruar me kërcënim.

Rregulla e njohjes përmban kriteret përfundimtare me të cilat zyrtarët identifikojnë normat e vlefshme të sistemit. Ajo ekziston përmes praktikës së pranuar institucionale dhe nuk është domosdoshmërisht një dokument i vetëm. Në Shtetet e Bashkuara, njohja e autoritetit kushtetues është qendrore; në traditën britanike, sovraniteti parlamentar ka luajtur një rol të ngjashëm themelor. Megjithatë, rregulla e njohjes nuk barazohet thjesht me të gjithë tekstin e kushtetutës amerikane ose me një fjali të vetme britanike. Ajo shpjegon pranimin e burimeve dhe të procedurave përmes të cilave ligji identifikohet, duke u dalluar nga sovrani i Austin-it që vetëm urdhëron.

Teoritë e së drejtës natyrore pohojnë se ligji lidhet me një rend normativ më të lartë, që nuk varet vetëm nga vullneti i një ligjvënësi. Ky rend mund të mbështetet në arsyen njerëzore, natyrën e qenies njerëzore ose një themel fetar. Tradita të tilla kanë pasur ndikim të gjerë në shumë shoqëri e periudha historike. Në sintezën e Thomas Aquinas-it, ligji natyror është pjesëmarrja e arsyes njerëzore në rendin e përjetshëm hyjnor. Kjo nuk do të thotë se arsyeja zbulon vetvetiu çdo të vërtetë të shpalljes fetare: e drejta natyrore, ligji hyjnor i shpallur dhe ligji njerëzor dallohen.

Arsyetimi mund të tregojë, sipas këtyre teorive, parime të përmbajtjes ose të formës së një rendi juridik: për shembull, mbrojtjen e jetës nga vrasja e padrejtë ose trajtimin e barabartë të rasteve të barabarta. Afëria me shkencën qëndron te ideja e zbulimit të një rendi që nuk krijohet thjesht nga vendimi i çastit. Megjithatë, parimet normative nuk janë të njëjta me ligjet përshkruese të natyrës dhe as çdo teori shkencore nuk është një e vërtetë e domosdoshme.

Në disa versione të së drejtës natyrore, padrejtësia skajore e cenon vetë cilësinë e një norme si ligj në kuptimin e plotë. Një dispozitë raciste mund të njihet si rregull që shteti e imponon, por të refuzohet si ligj i mirëfilltë, sepse kundërshton parime themelore të drejtësisë. Versione të tjera pranojnë se një normë mund të jetë juridikisht e vlefshme, duke mohuar autoritetin e saj moral. Prandaj debati kërkon të dallohet ekzistenca institucionale nga pretendimi për bindje të ligjshme.

Në dekadat e fundit të shekullit XX u rigjallëruan qasjet që kundërshtonin ndarjen e fortë ndërmjet ligjit dhe vlerësimit moral. John Finnis-i zhvilloi një teori bashkëkohore të së drejtës natyrore, ndërsa Ronald Dworkin-i theksoi rolin e parimeve dhe të interpretimit moral në përcaktimin e të drejtave juridike. Dworkin-i nuk duhet barazuar pa sqarim me çdo version tradicional të ligjit natyror. Në traditat juridike islame, autoriteti i ligjit hyjnor ka pasur rol qendror. Në një përfytyrim që e vendos atë mbi ligjvënien njerëzore, rregullat praktike, si ana e rrugës ku drejtohet automjeti, mund të vendosen sipas nevojës, por një urdhër njerëzor nuk mund të përligjë shkeljen e një norme hyjnore. Zbatimi historik dhe marrëdhënia ndërmjet jurisprudencës fetare, moralit dhe ligjit shtetëror kanë qenë të larmishme; jo çdo rregull fetar është bërë automatikisht detyrim i zbatueshëm nga shteti.

Kritikët pozitivistë e akuzojnë teorinë e së drejtës natyrore se mbështetet në supozime metafizike ose fetare të diskutueshme dhe se mund t'i paraqesë gjykimet morale si fakte objektive të pakundërshtueshme. Sipas tyre, kjo mund të krijojë tension me lirinë, vendimmarrjen demokratike ose vlerësimin e pasojave. Këto janë kritika ndaj rreziqeve të disa formulimeve, jo provë se çdo teori e së drejtës natyrore është domosdoshmërisht joliberale.

Nga ana tjetër, kritikët e pozitivizmit shtrojnë problemin e veprimeve të liga të lejuara nga një regjim i padrejtë. Si duhet trajtuar një person që pretendon se ka vepruar brenda ligjit të atëhershëm? Si dallohen moralisht vjedhësi dhe kundërshtari politik, nëse të dy janë dënuar ligjërisht nga i njëjti regjim shtypës? Shembulli polemik i një pretendimi të atribuar Heinrich Himmler-it, se nuk mund të gjykohej sepse nuk kishte kryer krim sipas rendit që i shërbente, e shpreh këtë sfidë. Megjithatë, nuk është e saktë të thuhet se pozitivisti nuk mund të japë asnjë përgjigje morale: ndarja e ligjit nga morali lejon pikërisht pohimin se një ligj është aq i padrejtë sa nuk duhet zbatuar. Çështja e dënimit kërkon më tej shqyrtimin e normave të zbatueshme, përfshirë të drejtën ndërkombëtare, dhe të parimit kundër ndëshkimit prapaveprues.

Në formulime më të holla, kundërshtimi ndërmjet dy traditave zvogëlohet. Mund të pranohet se ligjvënësit e krijojnë ligjin dhe gjyqtarët e interpretojnë, por edhe se ky veprim zhvillohet brenda kushteve institucionale e parimore që e bëjnë të mundur një rend juridik. Mosmarrëveshja mbetet te natyra dhe statusi i këtyre kushteve: nëse janë fakte shoqërore, kërkesa morale ose një ndërthurje e tyre.