Doktrinë dhe traditë politike që i jep rëndësi themelore mbrojtjes së të drejtave individuale dhe zgjerimit të lirisë së zgjedhjes. Si socializmi dhe konservatorizmi modern, liberalizmi mori formë nga ndërthurja e Iluminizmit, Revolucionit Industrial dhe revolucioneve politike të shekujve XVII e XVIII. Ai ruan bindjen se kushtet shoqërore mund të përmirësohen, një bindje e lidhur me idenë e përparimit që u përhap në fund të shekullit XVIII dhe gjatë shekullit XIX. Përparimi kuptohej si zhvillim i dijes, mirëqenies dhe moralit. Edhe kur siguria për një përparim të pandërprerë është vënë në dyshim, ndër të tjera nga kritikat postmoderniste, liberalizmi ka ruajtur synimin përmirësues.

Iluminizmi ndikoi edhe në konceptimin liberal të njeriut si qenie të aftë, të paktën potencialisht, për arsyetim dhe veprim të përgjegjshëm. Trashëgimia e revolucioneve amerikane dhe franceze mbetet objekt interpretimesh të ndryshme. Nga njëra anë, theksi mbi të drejtat e barabarta u bë themelor: për shumë liberalë, kjo është forma kryesore e barazisë që duhet të garantojë politika. Nga ana tjetër, kritikët e kanë lidhur liberalizmin me vlerat dhe interesat e borgjezisë në ngritje, duke e paraqitur si doktrinë që i përshtatej pozitës së klasës kapitaliste në shoqërinë industriale.

Përveç barazisë së të drejtave dhe përmirësimit shoqëror, liberalizmi është marrë me hapësirën që duhet të ketë individi për ta ndërtuar jetën sipas konceptimit të vet për të mirën. Historikisht, një kërcënim i drejtpërdrejtë ndaj kësaj hapësire shihej te vullneti arbitrar i monarkut. Kjo i shtyu liberalët të përcaktonin kufijtë e pushtetit politik, marrëdhënien ndërmjet autoritetit legjitim dhe pëlqimit të të qeverisurve, si edhe kërkesat e sundimit të ligjit. Kërcënime të tjera shiheshin te intoleranca fetare dhe trysnia e opinionit publik ose e normave shoqërore. Prandaj një çështje e përhershme ka qenë dallimi ndërmjet sferës publike dhe asaj private.

Një përbërës i kësaj përpjekjeje është identifikimi i veçorive të pushtetit politik, në dallim nga marrëdhëniet e pushtetit brenda jetës private. John Locke-u, për shembull, i dallonte raportet ndërmjet zotërisë dhe shërbëtorit, zotërisë dhe skllavit, prindit dhe fëmijës, si edhe burrit dhe gruas, nga marrëdhënia politike ndërmjet qeverisësit dhe të qeverisurit. Këto marrëdhënie shtëpiake nuk mund të shërbenin si shpjegim i mjaftueshëm i autoritetit politik. Sipas tij, ky autoritet ishte legjitim vetëm me pëlqimin e të qeverisurve; duhej t'i shërbente së mirës publike, të kufizohej nga qëllimet e veta dhe të ushtrohej sipas ligjeve të qëndrueshme e të njohura.

Qeverisja e kufizuar është kështu një shqetësim qendror i liberalizmit. Sundimi i ligjit, ndarja e pushteteve, kushtetutshmëria dhe mbrojtja e lirive qytetare janë mënyra për ta mbajtur autoritetin politik brenda një fushe të përligjur. Kufizimi nuk ka të bëjë vetëm me madhësinë e administratës, por edhe me llojet e veprimeve që pushteti mund të ndërmarrë dhe me procedurat që duhet të respektojë.

Një përbërës tjetër është autonomia e veprimtarisë ekonomike dhe mbrojtja e pronës private. Megjithatë, liberalizmi nuk barazohet pa dallim me mosndërhyrjen ekonomike. Liberalë të ndryshëm kanë pranuar se tregu nuk i siguron vetë të gjitha kushtet juridike dhe institucionale të funksionimit të tij. Prona private është mbrojtur si mbështetje e pavarësisë individuale ndaj shtetit, por përqendrimi i saj ka shkaktuar shqetësime edhe brenda traditës liberale. Kritika se liberalizmi kujdeset aq shumë për kufizimin e pushtetit publik sa nënvlerëson pushtetin privat është e rëndësishme, por nuk zbatohet në të njëjtën masë për çdo mendimtar ose rrymë liberale.

Demokracia i ka paraqitur liberalizmit probleme të veçanta. Qeverisja nga populli mund ta pengojë prirjen e sunduesve për të ndjekur vetëm interesat e veta. Por një shumicë mund të përdorë pushtetin për të cenuar lirinë e individëve ose të pakicave, duke krijuar atë që quhet tirani e shumicës. Për këtë arsye, mbështetja liberale për demokracinë shpesh është shoqëruar me kërkesën për kufizime kushtetuese dhe të drejta që shumica nuk mund t'i shkelë sipas dëshirës. Më gjerësisht, liberalët janë shqetësuar se prirjet niveluese të shoqërisë masive mund të shtypin nismën individuale dhe hapësirën për eksperimente në mënyra të ndryshme jetese.

Po aq e ndërlikuar ka qenë marrëdhënia me utilitarizmin. Disa përkufizime të traditës liberale përfshijnë vetëm autorë që mbështeten në të drejta natyrore, duke lënë jashtë utilitaristët. Edhe në përkufizime më të gjera, utilitarizmi i Jeremy Bentham-it dhe John Stuart Mill-it është paraqitur nganjëherë si devijim nga liberalizmi. Sipas kësaj kritike, benthamizmi lejon më shumë ndërhyrje shtetërore sesa duhet, ndërsa Mill-i tregoi simpati ndaj eksperimenteve socialiste dhe nuk e trajtoi pronën private si institucion të paprekshëm. Megjithatë, përjashtimi i të gjithë utilitaristëve nga liberalizmi mbetet i diskutueshëm.

Në thelb të këtij debati qëndron raporti ndërmjet përmirësimit të mirëqenies dhe mbrojtjes së individit. Synimi utilitarist për ta rritur mirëqenien përputhet me ambicien liberale për përmirësim. Por një utilitarizëm pa kufizime mund të lejojë sakrifikimin e interesave ose të drejtave të disa individëve për një përfitim të përgjithshëm, duke hyrë në konflikt me kërkesën liberale për mbrojtje ndaj pushtetit publik. Traditat e të drejtave dhe ato utilitariste japin përgjigje të ndryshme për këtë problem.

Liberalizmi, si ideologjitë e tjera, ndryshon kur vlerat e tij përballen me kërcënime të reja ose kur kushtet shoqërore kërkojnë rivlerësim. Për këtë arsye nuk ekziston një konceptim i vetëm liberal i lirisë. Liberalët e rinj të fundit të shekullit XIX dhe të fillimit të shekullit XX përqafuan një kuptim më pozitiv: liria kërkonte jo vetëm mungesën e pengesave, por edhe kushte që u mundësonin njerëzve të vepronin dhe të zhvilloheshin. Kjo qasje ritheksoi shqetësimin për mirëqenien, duke u afruar në këtë drejtim me utilitaristët, edhe kur dallonte shumë prej tyre në themelet filozofike.

Në liberalizmin e gjysmës së dytë të shekullit XX, drejtësia zuri vend të rëndësishëm. John Rawls-i, Ronald Dworkin-i, Robert Nozick-u dhe Bruce Ackerman-i janë ndër autorët kryesorë të këtij debati, me përfundime të ndryshme mbi të drejtat, shpërndarjen dhe rolin e shtetit. Interesimi për drejtësinë lidhet me çështjen e asnjanësisë së pushtetit publik. Një kërkesë e tillë mund të kuptohet në disa mënyra, por zakonisht përfshin shmangien e favorizimit shtetëror të një konceptimi të caktuar të jetës së mirë kundrejt konceptimeve të tjera të qytetarëve.

Kritikët komunitaristë vënë në dyshim nëse mund të ruhet përparësia e së drejtës, e përcaktuar nga parimet e drejtësisë, ndaj së mirës. Liberalët që mbrojnë asnjanësinë kërkojnë procedura që lejojnë shumëllojshmërinë e mënyrave të jetesës pa diskriminuar ndërmjet tyre. Në këtë pikëpamje, pushteti publik ka kryesisht rol instrumental: krijon kushtet për ushtrimin e lirisë dhe zgjidhjen e konflikteve. Ky konceptim kundërshtohet si nga komunitarizmi, ashtu edhe nga perfeksionizmi liberal, sipas të cilit institucionet mund të kenë arsye për të mbështetur disa vlera ose kushte të zhvillimit njerëzor pa hequr dorë nga liria individuale.