Tërësia e ideve dhe e praktikave politike të lidhura me Vladimir Iliç Leninin (1870–1924), veçanërisht me kontributet e tij mbi partinë, shtetin, imperializmin dhe revolucionin në zhvillimin e marksizmit. Pas vdekjes së Leninit, Stalini e sistematizoi dhe e përdori leninizmin për të përligjur kultin e udhëheqësit, më vonë edhe kultin e vet, si dhe për ta legjitimuar luftën politike kundër Trockit. Duhet dalluar figura historike e Leninit nga ikona e pagabueshmërisë që krijoi ky përdorim doktrinar, i pasqyruar ndër të tjera në përmbledhjen staliniane «Leninizmi» (1933). Mendimi se Lenini do ta kishte kundërshtuar kthimin e emrit të tij në një doktrinë të mbyllur është një interpretim i qëndrimit të tij ndaj dogmatizmit, jo një fakt që mund të vërtetohet për çdo përdorim të mëvonshëm të termit.

Në «Ç'të bëjmë?» (1902), Lenini trajtonte organizimin e partisë dhe kritikonte rrymën e «ekonomizmit», e cila i jepte përparësi luftës ekonomike dhe veprimtarisë së ligjshme. Sipas tij, kjo humbte nga sytë programin maksimal të socialdemokracisë: luftën për pushtetin shtetëror. Më vonë ai pranoi se, në kundërvënien ndaj kërkesave minimale, kishte shkuar tepër larg në drejtimin tjetër. Kjo e lidh veprën me polemikën e rrethanave të saj, pa e bërë të pavlefshme për kuptimin e organizimit leninist. Libri vazhdoi të ribotohej pas vitit 1917 dhe u përfshi në botimet e veprave të tij.

Lenini dallonte ndërgjegjen sindikale nga ndërgjegjja socialiste. Lufta për paga dhe kushte më të mira nuk e prodhonte vetvetiu kuptimin e nevojës për revolucion socialist. Ata që e mbështetnin veprimin revolucionar vetëm te spontaniteti i proletariatit, sipas tij, hiqnin dorë nga udhëheqja politike. Në argumentin e «Ç'të bëjmë?», klasa punëtore e lënë në rrjedhën spontane të luftës ekonomike mund të mbetej brenda ideologjisë borgjeze. Megjithatë, më 1905, në «Riorganizimi i partisë», ai e përshkruante klasën punëtore si instinktivisht e spontanisht socialdemokrate. Tensioni ndërmjet këtyre formulimeve tregon rëndësinë e kontekstit politik në mendimin e tij.

Për Leninin duhej një parti pararojë e revolucionarëve profesionistë. Strategjia dhe taktika e saj duhej të kishin rrënjë në klasën punëtore, ndërsa detyra e saj ishte ta ngrinte këtë klasë drejt ndërgjegjes socialiste. Ai mbështeste krijimin paralel të organizatave të fshehta, të domosdoshme nën autokracinë cariste, dhe të organizatave masive që do ta lidhnin veprimtarinë revolucionare me shtresa më të gjera.

Ndarja bolshevike-menshevike e vitit 1903 nxori në pah mosmarrëveshje për organizimin dhe për natyrën e revolucionit, si edhe largimin e Leninit nga disa qëndrime të konsideruara ortodokse në marksizëm. Në «Zhvillimi i kapitalizmit në Rusi» (1899), ai kishte ndjekur Plehanovin në argumentin se kapitalizmi tashmë ishte zhvilluar në Rusi. Dobësia e borgjezisë e çonte drejt përfundimit se proletariati duhej të merrte rol udhëheqës në detyrat e revolucionit demokratik, ndërsa socializmi mbetej ende një perspektivë më e largët.

Revolucioni i vitit 1905 i dha shtysë një ndryshimi të rëndësishëm. Në «Dy taktikat e socialdemokracisë në revolucionin demokratik», Lenini kundërshtonte aleancën politike me liberalët, të cilët i shihte si të prirur për marrëveshje me carizmin kundër lëvizjes revolucionare. Revolucioni do të mbetej borgjez për nga detyrat historike, por duhej drejtuar nga një diktaturë demokratike revolucionare e proletariatit dhe e fshatarësisë. Shumë marksistë e kishin konsideruar fshatarësinë konservatore ose edhe reaksionare. Lenini ruajti një qëndrim të dyzuar ndaj saj, por u bind se pesha e fshatarëve do të përcaktonte rezultatin e menjëhershëm të revolucionit. Kur Qeveria e Përkohshme nuk zbatoi reformën agrare pas shkurtit 1917, ai i vendosi bolshevikët në mbështetje të kërkesës së fshatarëve për tokë.

Shkrimet e vitit 1905 kishin lënë të hapur mundësinë e kalimit nga revolucioni demokratik në atë socialist. Në «Imperializmi, faza më e lartë e kapitalizmit», të shkruar më 1916, Lenini e lidhi mundësinë e një revolucioni socialist të afërt me shndërrimin e kapitalizmit konkurrues në kapitalizëm monopolist. Sipas analizës së tij, kartelet dhe kapitali bankar siguronin fitime të jashtëzakonshme duke eksportuar kapital në vendet ekonomikisht më pak të zhvilluara. Një pjesë e këtyre fitimeve përdorej për të mbështetur një «aristokraci punëtore» në Evropën Perëndimore, duke dobësuar ndërgjegjen revolucionare.

Nga ana tjetër, kapitalizmi botëror dhe shfrytëzimi i skajshëm nxisnin lëvizje për vetëvendosje kombëtare. Zhvillimi i pabarabartë krijonte kundërthënie veçanërisht të mprehta në vendet periferike, si Rusia, të cilat mund të bëheshin hallka të dobëta të sistemit. Rivaliteti ekonomik ndërmjet fuqive imperialiste çonte, sipas kësaj teorie, në luftëra që mund të hapnin rrugën për revolucion ndërkombëtar. Këto ishin përfundime të teorisë leniniste, jo një përshkrim neutral i çdo zhvillimi të kapitalizmit.

Më 1917, Lenini ishte afruar me përfundimin e Trockit për një kalim të vazhdueshëm ndërmjet revolucionit demokratik dhe atij socialist. Në Tezat e Prillit ai hodhi poshtë përkrahjen e kushtëzuar për Qeverinë e Përkohshme dhe kërkoi që bolshevikët të agjitonin për kalimin e gjithë pushtetit te sovjetët. Pas shtypjes së bolshevikëve në korrik, ai arriti në përfundimin se mundësia e një zhvillimi paqësor ishte mbyllur dhe e orientoi partinë drejt përgatitjes së kryengritjes.

Gjatë qëndrimit në fshehtësi përpara revolucionit të tetorit, shkroi «Shteti dhe revolucioni». Vepra rivlerësonte shkrimet e Marksit dhe të Engelsit mbi shuarjen e shtetit dhe përshkruante një pushtet të tipit të Komunës së Parisit, me kontroll të drejtpërdrejtë nga punonjësit. Për këtë arsye, disa lexues theksojnë karakterin e saj çlirues dhe kontrastin me centralizimin e mëvonshëm. Megjithatë, komuna nuk paraqitej nga Lenini si alternativë ndaj diktaturës së proletariatit, por si formë e saj; roli organizativ i partisë trajtohej shumë më pak se në shkrimet e tij për partinë. Ai kundërshtonte parlamentarizmin borgjez dhe reformizmin dhe dallonte demokracinë për masat nga demokracia që, sipas tij, i shërbente pasurisë. Kjo kritikë ndihmon të kuptohet shpërndarja e Asamblesë Kushtetuese në janar 1918, por nuk nënkuptonte kundërshtim të çdo pjesëmarrjeje taktike komuniste në parlamente.

Optimizmi i «Shtetit dhe revolucionit» u ndesh shpejt me realitetin pas vitit 1917. Ndërhyrja e huaj dhe lufta civile u shoqëruan me ngritjen e një sistemi monolitik: kontroll të centralizuar nga partia, shtypje të opozitës dhe goditje të veprimtarisë së pavarur të klasës punëtore. Perspektiva e shuarjes së shtetit bëhej kështu gjithnjë e më problematike. Kritikë socialistë e akuzuan regjimin për terror shtetëror. Në «Revolucioni proletar dhe renegati Kautsky» (1918), Lenini mbrojti diktaturën revolucionare dhe përdorimin e dhunës kundër kundërshtarëve të saj. Në «Majtizmi, sëmundje foshnjore e komunizmit» (1920), mbrojti përvojën bolshevike, disiplinën organizative dhe nevojën e taktikave e të kompromiseve, duke kundërshtuar refuzimin dogmatik të punës në sindikata dhe në parlamente.

Në vitet e fundit, dhe sidomos pasi goditjet në tru ia kufizuan veprimtarinë, Lenini u shqetësua për prapambetjen kulturore, ndarjen qytet-fshat dhe burokratizimin e shtetit e të partisë. Shënimet e njohura si Testamenti politik, të diktuara në dhjetor 1922 dhe të plotësuara në janar 1923, kërkonin kontroll më të fortë politik mbi burokracinë dhe paralajmëronin për rrezikun e përqendrimit të pushtetit te Stalini. Në shtesën e janarit ai propozonte zëvendësimin e Stalinit si sekretar i përgjithshëm. Dokumenti iu komunikua një rrethi të kufizuar partiak, por qarkullimi i tij publik u pengua në kohën e sundimit stalinian.

Një tipar dallues i leninizmit është ai që György Lukács-i, në librin «Lenini» (1924), e përshkruante si politikë realiste revolucionare: mendim konkret, joskematik, jomekanik dhe të orientuar drejt praktikës. Lenini shquhej për përqendrimin te nyja kryesore e problemit dhe zgjedhja e çastit të veprimit. Kundërshtarët e kanë cilësuar këtë elasticitet oportunizëm; përkrahësit e kanë parë si përshtatje krijuese të metodës marksiste ndaj rrethanave historike që ndryshojnë.