Në kuptimin e tij klasik marksist, komunizmi është një rend shoqëror pa klasa, në të cilin është hequr pronësia private mbi mjetet e prodhimit dhe mjetet e sigurimit të jetesës i përkasin bashkësisë. Arritja e tij përfytyrohet si përfundimi i një procesi konflikti klasor dhe lufte revolucionare, përmes fitores së proletariatit. Fjala përdoret edhe për lëvizjet politike që synojnë këtë rend dhe për sistemet historike të sunduara nga partitë komuniste. Këto kuptime duhen dalluar: ideali i një shoqërie pa klasa nuk është i njëjtë me përvojën historike të një shteti të drejtuar nga një parti komuniste.

Ideja e bashkësisë së pronës ka histori të gjatë. Mendimtarë si François-Noël Babeuf dhe Robert Owen përshkruhen nganjëherë si komunistë, ndërsa nocioni i komunizmit primitiv përdoret për forma të hershme të pronësisë së përbashkët. Në anglisht, përdorime të hershme të fjalëve «komunist» dhe «komunizëm» dokumentohen përkatësisht më 1841 dhe 1843. Më pas, termi u lidh kryesisht me përfundimin e zhvillimit historik të parashikuar nga mendimtarët marksistë ose me jetën nën sundimin e partive komuniste. Për mbrojtësit e idealit, dështimi i regjimeve historike nuk provon domosdoshmërisht pamundësinë e komunizmit; për kritikët, përvoja politike, veçanërisht ajo e Europës Lindore, e ka dëmtuar rëndë besueshmërinë e këtij ideali.

Argumenti marksist për komunizmin përmban një anë normative, që shpjegon përse ai do të ishte i dëshirueshëm, dhe një anë shpjeguese, që pretendon të tregojë përse zhvillimi shoqëror çon drejt tij. Në anën normative, pikënisja është tjetërsimi: njerëzit nuk e zotërojnë plotësisht veprimtarinë e tyre, produktet e punës dhe marrëdhëniet shoqërore në të cilat jetojnë. Komunizmi paraqitet si realizimi i plotë i lirisë njerëzore. Në këtë pikë Marksi ndjek Hegelin, duke mos e kufizuar lirinë te mungesa e pengesave, por duke e lidhur me një veprimtari me përmbajtje morale. Sipas këtij ideali, komunizmi jo vetëm do t'u lejonte njerëzve të bënin atë që dëshironin, por do të krijonte marrëdhënie ku ata nuk do të kishin arsye apo nevojë t'i bënin keq njëri-tjetrit. Megjithatë, ndërsa te Hegeli zhvillimi historik i jetës etike lidhet thelbësisht me vetëdijen dhe njohjen, te Marksi ai lidhet me zhvillimin material, sidomos me prodhimin. Këtu merr kuptim vërejtja e tij se filozofët e kishin interpretuar botën, ndërsa çështja ishte ta ndryshonin atë.

Marksi jep relativisht pak hollësi për organizimin e jetës në një shoqëri komuniste të patjetërsuar. Ajo presupozon një bollëk që do t'u lejonte njerëzve të ndiqnin projekte të ndryshme jetësore, pa u burgosur brenda një profesioni ose funksioni të vetëm: përfytyrimi i të qenët piktor paradite, peshkatar pasdite, shkrimtar në mbrëmje dhe dashnor natën ilustron këtë çlirim nga ndarja e ngurtë e punës. Formula e përvetësuar nga lëvizja komuniste ishte «nga secili sipas aftësive, secilit sipas nevojave». Me zhdukjen e skamjes dhe të antagonizmave që e bëjnë të nevojshëm detyrimin moral, zgjedhja e veprimtarive do të udhëhiqej kryesisht nga interesa estetikë, shkencorë dhe krijues. Ky ideal nuk e përfytyronte komunizmin thjesht si një shoqëri konsumi më të bollshëm.

Si ideal normativ, komunizmi tërhoqi si njerëzit që vuanin nga varfëria, ashtu edhe intelektualët që shihnin në punën e tyre mundësinë e një përmirësimi rrënjësor të jetës njerëzore. Veçoria e ndërmarrjes së Marksit ishte se këtij ideali i shtoi një teori që pretendonte të ishte shkencore: shoqëria, sipas saj, lëviz drejt komunizmit nëpërmjet ligjeve të zhvillimit historik. Ai i bashkëngjiti edhe një teori politike mbi domosdoshmërinë e veprimit njerëzor dhe të veprimtarisë revolucionare. Midis idesë së një zhvillimi të domosdoshëm dhe nevojës për ndërhyrje të organizuar mbetet një tension. Pikërisht këto dy anë, sidomos siç u zhvilluan nga Lenini, ushqyen njëkohësisht dogmatizmin dhe fuqinë mobilizuese të partive komuniste të shekullit XX.

Te «Kapitali» dhe në shkrime të tjera, Marksi synon të zbulojë ligjet e zhvillimit kapitalist. Çdo shoqëri duhet të sigurojë riprodhimin e jetës njerëzore, por mënyra e organizimit të saj kushtëzohet nga niveli i forcave prodhuese. Bashkimi i forcave prodhuese me marrëdhëniet shoqërore të prodhimit përbën një mënyrë prodhimi. Secila mënyrë prodhimi ka, sipas kësaj teorie, ligje që burojnë nga organizimi i prodhimit dhe nga marrëdhëniet midis përbërësve shoqërorë, historikisht sidomos klasave. Kapitalizmi karakterizohet nga prodhimi i mallrave për shkëmbim. Ata që zotërojnë mjetet e prodhimit blejnë fuqinë punëtore si mall dhe e përdorin për të prodhuar një vlerë më të madhe se paga e paguar. Diferenca përbën mbivlerën, përvetësimi i së cilës qëndron në qendër të shpjegimit marksist të fitimit.

Konkurrenca i shtyn kapitalistët të kërkojnë vazhdimisht më shumë mbivlerë. Nga këto premisa teoria nxjerr një varg prirjesh: mbiprodhim dhe nënkonsum që shkaktojnë kriza periodike dhe lënë të papërdorura mundësi të mëdha të punës dhe të kapitalit; mekanizim gjithnjë më të lartë dhe zvogëlim të peshës relative të punës në procesin e prodhimit; prirje afatgjatë të normës së fitimit për të rënë; varfërim relativ të punëtorëve në krahasim me pasurinë që prodhojnë; si dhe krijimin e shtresave skajshmërisht të varfra, të cilat Marksi i lidh me lumpenproletariatin. Këto janë pretendime të teorisë mbi prirjet e kapitalizmit, jo ligje empirike të pranuara pa kundërshtim.

Në këtë pikë bashkohen argumenti normativ dhe ai historik. Kapitalizmi krijon një potencial prodhues të paparë, që mund t'i çlirojë njerëzit nga nevoja materiale, por njëkohësisht, sipas Marksit, e shton tjetërsimin e tyre. Organizimi i prodhimit i afron punëtorët, i bën përvojat e tyre më të ngjashme dhe krijon lidhje shoqërore në shkallë botërore. Në këtë kuptim kapitalizmi prodhon «varrmihësit» e vet: një klasë punëtore ndërkombëtare, e cila përshkruhet si pa atdhe dhe pa gjë tjetër për të humbur përveç prangave. Përmbysja e kapitalizmit bëhet e mundur sepse prodhimi është tashmë një veprimtari shoqërore, megjithëse pronësia mbetet private. Pas shpronësimit të kapitalistëve, proletariati, sipas këtij argumenti, nuk ka interes të vendosë një sistem të ri shfrytëzimi. Potenciali i makinerisë së përparuar mund të bashkohet kështu me marrëdhënie shoqërore joshfrytëzuese.

Marksi dhe Engelsi mendonin se shpjegimi shkencor i mundësisë dhe i domosdoshmërisë së komunizmit i dallonte nga socialistët që i quanin utopikë. Përvoja historike ka nxitur, megjithatë, kundërshtime të forta ndaj disa parashikimeve të tyre. Krizat ekonomike janë përsëritur dhe kanë shkaktuar humbje të mëdha, por nuk është vendosur një përfundim i pakundërshtueshëm për një rënie të pandalshme të normës së fitimit apo për një zvogëlim të njëtrajtshëm të pjesës së punës në të gjithë sektorët. Kapitalizmi ka treguar një aftësi të madhe për t'u transformuar dhe ripërtërirë. Po ashtu, varfërimi i përgjithshëm i klasës punëtore nuk u realizua në formën e parashikuar në vendet e përparuara kapitaliste, ku pritej revolucioni. Kritikët theksojnë se përmasat e shtresave të përjashtuara shoqërore varen edhe nga institucionet dhe politikat, jo vetëm nga funksionimi i kapitalizmit.

Lenini u përpoq t'u jepte përgjigje dy vështirësive kryesore. Së pari, ai argumentoi se punëtorët, të mbështetur vetëm në përvojën e tyre të drejtpërdrejtë, priren të kërkojnë paga dhe kushte më të mira, pa arritur domosdoshmërisht te kërkesa politike për përmbysjen e kapitalizmit. Ndërgjegjja revolucionare duhej zhvilluar nga një parti e vendosur dhe e organizuar, e pajisur me teorinë marksiste, që do të vepronte si pararojë e klasës punëtore. Sipas kësaj pikëpamjeje, intelektualët revolucionarë mund ta kuptonin potencialin emancipues të komunizmit përtej kufijve të përvojës së përditshme të punëtorëve. Së dyti, kapitalizmi mund të përballonte disa lëshime ekonomike. As varfërimi, as homogjenizimi i klasës punëtore nuk rezultonin automatikisht nga prodhimi kapitalist. Lenini e lidhi këtë veçanërisht me imperializmin: fitimet nga shfrytëzimi i kolonive mundësonin përfitime për një pjesë të punëtorëve në metropole. Aleanca e kësaj «aristokracie punëtore» me pjesë të kapitalit imperialist ndihmonte nacionalizmin punëtor, të cilit Lenini i atribuonte përçarjen e lëvizjes socialiste ndërkombëtare në fillim të Luftës së Parë Botërore. Revolucioni, rrjedhimisht, mund të fillonte në hallkat më të dobëta të zinxhirit imperialist; Rusia, e goditur nga disfatat e luftës, u bë rasti i parë më 1917.

Përpjekja për të ndërtuar komunizmin në Rusi ngriti vështirësi të reja. Teoria ishte mbështetur në supozimin se revolucioni do të shpërthente aty ku prodhimi ishte shoqërizuar gjerësisht, potenciali për bollëk ishte i lartë dhe klasa punëtore ishte e madhe. Rusia ishte, përkundrazi, një vend relativisht i varfër dhe kryesisht bujqësor, me një fshatarësi të madhe, analfabetizëm të përhapur dhe industri të kufizuar. Partisë i kërkohej jo vetëm ta çonte klasën punëtore përtej kërkesave të ngushta ekonomike, por edhe ta zgjeronte e ta formonte atë përmes industrializimit. Kjo ishte një arsye pse menshevikët kundërshtonin kërkesën bolshevike për revolucion socialist para zhvillimit të plotë të kapitalizmit. Bolshevikët e morën pushtetin me parulla politikisht të suksesshme, si «paqe, bukë dhe tokë», të cilat iu përgjigjën dëshirës për t'i dhënë fund luftës e privimit dhe kërkesës fshatare për rishpërndarjen e tokës. Por këto parulla nuk përbënin një projekt të hollësishëm të rendit të ri. Vetë Lenini nënvizonte mungesën e një skeme të gatshme të socializmit. Në logjikën fillestare marksiste, rendi i ri do të ishte pjekur brenda shoqërisë kapitaliste dhe do të kërkonte një periudhë relativisht të shkurtër kalimi.

Në vitet e komunizmit të luftës, 1918–1920, gjatë luftës civile, bolshevikët vepruan me bindjen se kalimi i afërt në komunizëm ishte i mundshëm. Shtetëzimi u shtri gjerësisht, tregtia private u kufizua ashpër dhe u synua zëvendësimi i marrëdhënieve monetare me shpërndarje të drejtpërdrejtë. Kryengritjet dhe pakënaqësitë fshatare e shtynë Leninin të shpallte Politikën e Re Ekonomike, NEP-in, më 1921. Fillimisht ajo u paraqit si një tërheqje ose pushim i përkohshëm para rifillimit të përparimit drejt komunizmit. Në tre vitet e fundit të jetës së tij, megjithatë, Lenini tregoi vetëdije gjithnjë më të madhe për nevojën e një periudhe të gjatë kalimtare, gjatë së cilës do të ruheshin marrëdhëniet e tregut dhe klasa me interesa të kundërta, nën mbikëqyrjen e partisë.

Faktorë politikë dhe institucionalë e shkurtuan këtë fazë. Gjatë komunizmit të luftës, drejtimin e ekonomisë e kishin ushtruar drejtpërdrejt partia dhe institucione si Këshilli i Lartë i Ekonomisë Kombëtare. NEP-i u dha më shumë hapësirë specialistëve, disa prej të cilëve vinin nga shtresat borgjeze ose kishin bindje menshevike dhe të djathta. Kur u shfaqën vështirësi, kundërshtarët e NEP-it argumentuan se heqja e marrëdhënieve të tregut dhe likuidimi i klasave të cilësuara si shfrytëzuese, si kulakët dhe tregtarët privatë të njohur si NEPmanë, përbënin rrugën më të mirë. Partia ruante pushtetin politik dhe kishte pak gatishmëri të qëndronte pasive ndërsa zhvilloheshin marrëdhënie kapitaliste. Rivalitetet personale në udhëheqje i shtuan këto trysni. Duke shfrytëzuar kontrollin mbi emërimet dhe kuadrot, Stalini e zhvendosi politikën drejt industrializimit të detyruar dhe kolektivizimit në vitin 1929.

Modeli stalinist i socializmit, me ndryshime të rëndësishme gjatë kohës, mbeti themeli i sistemit sovjetik deri në mesin e viteve 1980, rreth pesëdhjetë e gjashtë vjet pas kthesës së vitit 1929. Ai nisi me optimizëm të madh për mundësinë e ndërtimit të komunizmit përmes industrializimit masiv dhe kolektivizimit. Rritja e shpejtë industriale dhe, sidomos, fitorja sovjetike në Luftën e Dytë Botërore e ushqyen këtë besim edhe gjatë udhëheqjes së Hrushovit, më 1953–1964. Programi partiak i vitit 1961 premtonte ndërtimin e bazës materiale dhe teknike të komunizmit gjatë njëzet vjetëve të ardhshëm.

Megjithatë, zhvillimet e mëvonshme e dobësuan thellë besimin si në mundësinë, ashtu edhe në dëshirueshmërinë e këtij projekti. Zbulimet e Hrushovit nxorën në pah përmasat e represionit stalinist. Institucionet shtetërore, që kishin drejtuar industrializimin, u bënë pengesa konservatore për ndryshimin e mëtejshëm. Ngadalësimi i rritjes u shoqërua me përfitime nga pozita zyrtare, korrupsion dhe dobësim të legjitimitetit. Aleatët e fituar në Europën Lindore pas luftës dhe në Afrikë e Azi gjatë dekolonizimit u kthyen edhe në barrë financiare dhe ushtarake. Ndërkohë, ekonomitë kapitaliste perëndimore zhvilluan teknologji dhe forma prodhimi me të cilat ekonomia sovjetike e kishte gjithnjë më të vështirë të konkurronte. Revolucionet e pritshme komuniste nuk ndodhën në qendrat kryesore kapitaliste të Perëndimit. Deri në vitet 1980, besimi se Bashkimi Sovjetik mund të kalonte në shoqërinë komuniste të premtuar ishte dobësuar rrënjësisht.