Proces i heqjes së pronësisë ose të administrimit individual të tokës dhe të organizimit të bujqësisë në njësi shtetërore ose kolektive. Dallimi ndërmjet pronësisë së përbashkët formale dhe kontrollit real shtetëror është i rëndësishëm: një fermë mund të quhet kooperativë e anëtarëve, ndërsa vendimet kryesore të saj përcaktohen nga autoritetet politike.

Në Bashkimin Sovjetik, vështirësitë e grumbullimit të prodhimeve bujqësore më 1927–1928 u pasuan nga kthesa e Stalinit drejt kolektivizimit të përgjithshëm më 1929. Mbi tokat e marra nga ekonomitë fshatare u krijuan ferma të mëdha kolektive, kolkozet. Fshatarët punonin brenda tyre nën një regjim të fortë detyrimesh, megjithëse juridikisht paraqiteshin si anëtarë të ekonomisë kolektive dhe si shtresë e dallueshme nga punonjësit e ndërmarrjeve shtetërore.

Fushata u zhvillua me shpejtësi dhe shtrëngim, duke përfshirë fillimisht edhe marrjen e mjeteve, pasurisë dhe bagëtive. Me synimin e shpallur për likuidimin e kulakëve si klasë, shumë familje u shpronësuan, u dëbuan ose u vranë. Etiketa kulak iu vu jo vetëm fshatarëve relativisht të pasur, por edhe njerëzve të tjerë të konsideruar kundërshtarë të politikës. Mes të goditurve kishte prodhues me përvojë dhe aftësi të rëndësishme bujqësore.

Më vonë u bënë disa lëshime, ndër to lejimi i ngastrave për përdorim familjar. Por lëvizja drejt punëve të tjera mbeti për dekada e kufizuar nga lejet dhe kontrolli administrativ; pengesa të rëndësishme vazhdonin edhe në vitet 1960. Kolektivizimi i detyruar shkaktoi dëme të mëdha në prodhim dhe në jetën fshatare. Kritika ndaj tij thekson humbjen e aftësive, prishjen e lidhjes së prodhuesit me tokën dhe dobësimin e nxitjes për punë.

Në analizat e zhvillimit të mëvonshëm sovjetik, vëmendja e fshatarëve ndaj ngastrave familjare është lidhur me produktivitetin e dobët dhe amullinë e sektorit kolektiv. Megjithatë, ky është një shpjegim i nxitjeve brenda sistemit dhe nuk e shteron tërë problemin e prodhimit bujqësor. Gjatë reformave postsovjetike, përpjekjet për shpërbërjen ose transformimin e fermave kolektive hasën edhe kundërshtim nga njerëz që i druheshin pasigurisë së tregut. Disa analiza e lidhin këtë me largimin e mëparshëm të fermerëve më të aftë dhe me varësinë e atyre që mbetën nga institucionet e fermës.