Këshilli Evropian është institucioni ku krerët e shteteve ose të qeverive të vendeve anëtare përcaktojnë orientimin e përgjithshëm politik dhe përparësitë e Bashkimit Europian. Ai duhet dalluar nga Këshilli i Bashkimit Europian, ku mblidhen ministrat kombëtarë, dhe nga Këshilli i Europës, organizatë tjetër ndërkombëtare.

Këshilli Evropian doli gradualisht nga takimet në nivel të lartë të udhëheqësve të Bashkësive Europiane. Kishte pasur takime të tilla që më 1961, por samiti i Hagës i vitit 1969 shënoi një pikë veçanërisht të rëndësishme në zgjerimin e rolit të tyre. Në vitin 1974 udhëheqësit ranë dakord t'i bënin këto takime të rregullta, fillimisht tri herë në vit, dhe të përdornin emërtimin Këshilli Evropian. Takimi i parë nën këtë formë u mbajt në Dublin më 1975.

Akti Unik Europian, i nënshkruar më 1986 dhe i hyrë në fuqi më 1987, i dha bazë në traktat. Traktati i Bashkimit Europian i vitit 1992, i hyrë në fuqi më 1993, e lidhi rolin e tij me drejtimin e përgjithshëm dhe me bashkërendimin e elementeve ose «shtyllave» të rendit të atëhershëm të Bashkimit. Në atë fazë ai kishte një pozitë të posaçme, të dallueshme nga kuadri i institucioneve të Bashkësisë dhe nga kontrolli i zakonshëm gjyqësor i tyre. Disa analiza e përshkruanin për këtë arsye si jashtë bërthamës juridike mbikombëtare të integrimit, por kjo nuk nënkuptonte mungesë roli në Bashkimin Europian.

Modeli i hershëm i integrimit i jepte rëndësi bashkëpunimit teknik dhe ekonomik, duke u përpjekur të shmangte pengesat e politikës së lartë kombëtare. Krerët e shteteve dhe qeverive nuk kishin në të njëjtën mënyrë një rol kolektiv të institucionalizuar. Kriza e vendimmarrjes së Bashkësisë nga mesi i viteve 1960 dhe ngecja e zhvillimit të saj nxitën kërkimin e një mekanizmi që të jepte shtysë politike nga niveli më i lartë.

Këshilli Evropian ndihmoi në zhvillimin e politikave të reja për konsumatorin, mjedisin dhe çështjet shoqërore, si dhe në përpjekjet për bashkim monetar e bashkëpunim në politikën e jashtme. Paradoksi ishte se ai luajti rol të rëndësishëm në rigjallërimin e integrimit gjatë viteve 1970, por njëkohësisht zhvendosi një pjesë të nismës nga Komisioni mbikombëtar te udhëheqësit kombëtarë. Rritja e tij tregonte, pra, si forcimin e bashkëpunimit europian, ashtu edhe rëndësinë e vazhdueshme të shteteve anëtare.

Me hyrjen në fuqi të Traktatit të Lisbonës më 1 dhjetor 2009, Këshilli Evropian u bë shprehimisht institucion i Bashkimit dhe mori një presidencë të përhershme. Aktet e tij që synojnë të prodhojnë pasoja juridike ndaj palëve të treta mund t'i nënshtrohen kontrollit të Gjykatës së Drejtësisë sipas kushteve të traktateve. Prandaj përshkrimet e mëparshme të pozitës së tij jashtë kuadrit institucional ose gjyqësor nuk duhen transferuar pa ndryshim te rendi pas Lisbonës.