Formë e organizimit shoqëror dhe ekonomik e mbështetur në prodhimin e përgjithësuar të mallrave dhe në pronësinë ose kontrollin privat të mjeteve të prodhimit. Fjala «kapitalizëm» hyri relativisht vonë në fjalorin e shkencave shoqërore: në historikun leksikografik të cituar nga Fjalori i Anglishtes i Oksfordit përmendet përdorimi i saj më 1854, ndërsa i fjalës «kapitalist» më 1792. Termin e përhapën fillimisht shkrimtarët marksistë, ndonëse vetë Marksi parapëlqente të fliste për mënyrën kapitaliste të prodhimit ose për shoqërinë borgjeze. Më pas ai u pranua gjithnjë e më gjerësisht në të gjithë spektrin politik, por kjo përhapje solli edhe përdorime që nuk përputhen plotësisht me njëri-tjetrin. Mund të dallohen të paktën tri kuptime kryesore.

Kuptimi i parë lidhet me veprat e Werner Sombart-it dhe Max Weber-it. Sombart-i e përshkruante kapitalizmin si ndërthurje të shpirtit të sipërmarrjes me shpirtin borgjez të llogaritjes dhe të racionalitetit. Ky shpirt konceptohej si një mundësi e natyrës njerëzore që kishte gjetur më në fund formën e përshtatshme në organizimin ekonomik të shoqërisë moderne. Në veprën Etika protestante dhe shpirti i kapitalizmit, Weber-i shpjegonte se si shpirti kapitalist i kishte ndryshuar mënyrat e veprimtarisë ekonomike që ai i quante tradicionaliste. Punëtori tradicionalist nuk synon domosdoshmërisht të rritë sa më shumë pagën ditore: ai mund të parapëlqejë të punojë aq sa i nevojitet për të ruajtur mënyrën e zakonshme të jetesës. Ndërmarrja kapitaliste, përkundrazi, riorganizon në mënyrë racionale prodhimin dhe synon të rritë sa më shumë efektshmërinë prodhuese.

Weber-i nuk pohonte thjesht se etika protestante e kishte krijuar kapitalizmin. Megjithatë, ai i kërkonte disa prej burimeve të shpirtit kapitalist sidomos në etikën e lidhur me kalvinizmin. Nga kjo pikëpamje, zhvillimi i kapitalizmit nuk shpjegohet vetëm me futjen e teknologjive të reja, por edhe me shfaqjen e një fryme të re sipërmarrjeje. Në Historinë e përgjithshme ekonomike, Weber-i përshkruante lindjen e kapitalizmit modern në Europën pasfeudale duke theksuar tipare që, në disa drejtime, përputheshin me ato të analizës së Marksit. Llogaritja racionale ushqen një sistem ku punëtorët me pagë janë juridikisht të lirë të shesin fuqinë e tyre punëtore; kufizimet e shkëmbimit në treg pakësohen; teknologjia ndërtohet dhe organizohet sipas parimeve racionale; ndërsa banesa dhe vendi i punës ndahen qartë nga njëri-tjetri.

Kapitalizmi, sipas kësaj analize, favorizon edhe konsolidimin e shoqërisë tregtare si formë juridike, zgjerimin e kreditit publik, krijimin e bursave dhe të tregjeve të organizuara për mallrat, si dhe organizimin e ndërmarrjeve që prodhojnë mallra, në vend që të merren vetëm me tregtimin e tyre. Mbi të gjitha, ai shoqërohet me racionalizimin në rritje të jetës shoqërore. Zgjerimi i mëtejshëm i burokracisë paraqitet kështu si një prirje e pashmangshme e botës moderne. Për Weber-in, kapitalizmi ishte sistemi ekonomik më i zhvilluar i krijuar deri atëherë, por racionaliteti i tij teknik rrezikonte të ngushtonte dhe të shuante disa nga vlerat më karakteristike të qytetërimit perëndimor. Këtë kundërthënie ai e shprehte me figurën e njerëzimit të mbyllur në një «kafaz të hekurt» të krijuar prej vetë atij.

Kuptimi i dytë e njëjtëson kapitalizmin me organizimin e prodhimit për treg. Ai lidhet me Shkollën Historike Gjermane dhe me dallimin e saj ndërmjet ekonomisë natyrore të botës mesjetare dhe ekonomisë monetare të epokës moderne. Në këtë përdorim, kapitalizmi përcaktohet para së gjithash si sistem tregtar. Përkufizimi zakonisht plotësohet duke theksuar motivin e fitimit si nxitës të veprimtarisë ekonomike. Edhe pse ka afri me pikëpamjet e Sombart-it dhe të Weber-it, përqendrimi te ekonomia e tregut i jep këtij kuptimi një drejtim të dallueshëm.

Kuptimi i tretë buron nga analiza e Karl Marksit. Ai nuk e kërkonte thelbin e kapitalizmit as vetëm te llogaritja racionale, as vetëm te prodhimi për treg me synimin e fitimit. Prodhimi i mallrave mund të ekzistojë edhe jashtë marrëdhënieve kapitaliste të zhvilluara. Për Marksin, kapitalizmi është një mënyrë prodhimi historikisht e veçantë, në të cilën kapitali, në format e tij të ndryshme, mbizotëron mbi procesin e prodhimit. Një mënyrë prodhimi nuk përcaktohet thjesht nga teknologjia: ajo përcaktohet nga pronësia dhe kontrolli mbi kushtet e prodhimit dhe nga marrëdhëniet shoqërore që krijohen ndërmjet njerëzve përmes pjesëmarrjes së tyre në prodhim.

Në këtë teori, mënyrat e prodhimit dallohen sidomos sipas mënyrës se si klasa sunduese, e cila kontrollon kushtet e prodhimit, përvetëson tepricën e krijuar nga klasa e sunduar. Çështja vendimtare nuk është vetëm si kryhet puna, por si sigurohet marrja e tepricës nga prodhuesi i drejtpërdrejtë. Në vëllimin e tretë të Kapitalit, kapitulli 47, Marksi e vendos bazën e strukturës shoqërore, të marrëdhënieve të sundimit dhe të varësisë, si dhe të formës përkatëse të shtetit, te marrëdhënia e drejtpërdrejtë ndërmjet zotëruesve të kushteve të prodhimit dhe prodhuesve të drejtpërdrejtë. Kështu, kapitalizmi kuptohet si një formë kalimtare e shoqërisë klasore, në të cilën prodhimi dhe riprodhimi i kapitalit mbizotërojnë mbi format e tjera të prodhimit dhe prodhimi i mallrave bëhet i përgjithësuar.

Kapitali, në këtë kuptim, nuk është thjesht një send, një shumë parash ose një makinë. Paraja dhe makineritë bëhen kapital kur përfshihen në marrëdhënie shoqërore që synojnë shtimin e vlerës dhe akumulimin e saj. Kapitalizmi mbështetet, sipas Marksit, në një marrëdhënie konflikti ndërmjet borgjezisë dhe klasës punëtore. Parakushti historik i tij ishte përqendrimi i pronës në duart e klasës sunduese dhe krijimi, përmes një procesi shpesh të dhunshëm e të përgjakshëm, i një klase pa mjete prodhimi, për të cilën shitja e fuqisë punëtore mbetej burimi kryesor i jetesës.

Dallimi ndërmjet shitjes së punës dhe shitjes së fuqisë punëtore, domethënë të aftësisë për të punuar, është themelor për shpjegimin marksist të fitimit. Sipas tij, punëtori shitet si bartës i një aftësie që gjatë përdorimit të saj krijon më shumë vlerë sesa kushton riprodhimi i saj; diferenca përvetësohet si mbivlerë. Prandaj fitimi lidhet me punën e papaguar dhe me shfrytëzimin e punëtorit. Kapitalizmi ndërthur kështu barazinë formale e juridike të palëve në shkëmbim me nënshtrimin dhe shfrytëzimin brenda prodhimit. Tregtia, përdorimi i parasë, llogaritja racionale, prodhimi për treg dhe ekzistenca e financierëve nuk mjaftojnë, të marra veçmas, për të përcaktuar një shoqëri si kapitaliste. Vendimtare është forma e pronësisë private që i jep kapitalit kontroll mbi punën dhe mundësinë për të përvetësuar mbivlerën e prodhuar prej saj.

Ashtu si Weber-i, Marksi e paraqiste kapitalizmin si organizimin historikisht më të zhvilluar të prodhimit. Por, ndryshe nga Weber-i, ai parashikonte se kundërthëniet e tij do ta ashpërsonin luftën e klasave dhe do të zgjeronin bashkimin e punëtorëve. Këta, të organizuar si lëvizje e vetëdijshme dhe e pavarur e shumicës, do të ngriheshin për ta shfuqizuar kapitalizmin.

Periodizimi i kapitalizmit mbetet i debatueshëm. Marksi e lidhte fillimin e zhvillimit të shoqërisë borgjeze në Europën Perëndimore me shekullin XVI dhe përparimin e saj të shpejtë drejt pjekurisë me shekullin XVIII. Karl Polanyi, duke e lidhur kapitalizmin me vendosjen e një tregu të përgjithësuar të punës dhe të shoqërisë së tregut, i jepte rol vendimtar reformës britanike të Ligjit për të Varfrit të vitit 1834. Kapitali tregtar dhe kapitali i veprimtarisë financiare kishin ekzistuar shumë përpara industrializimit. Për këtë arsye, periudha nga shekulli XVI deri në shekullin XVIII quhet shpesh faza e kapitalit tregtar. Kapitalizmi industrial, fillimin e të cilit Marksi e vendoste në të tretën e fundit të shekullit XVIII, e konsolidoi mbizotërimin e mënyrës kapitaliste të prodhimit.

Për shumë studiues, Britania e mesit dhe e fundit të shekullit XIX përfaqëson zhvillimin më të plotë të fazës së kapitalizmit të mosndërhyrjes shtetërore, të njohur si laissez-faire. Kjo fazë mori hov në vitet 1840, me shfuqizimin e ligjeve të drithit dhe të lundrimit dhe me miratimin e legjislacionit bankar. Në përputhje me mësimet e ekonomisë politike klasike, sidomos të Adam Smith-it dhe David Ricardo-s, shteti mori një formë liberale që nxiste konkurrencën dhe zhvillimin e një shoqërie me treg «vetërregullues». Një pjesë e mendimtarëve liberalë dhe konservatorë e kanë njëjtësuar këtë fazë të caktuar historike me thelbin e kapitalizmit në përgjithësi.

Ky njëjtësim bëri që disa teoricienë ta shmangnin krejt termin kur përshkruanin shoqëritë pas vitit 1945. Gjatë periudhës së gjatë të rritjes ekonomike të viteve 1950–1970 u përhapën emërtime si shoqëri industriale, shoqëri pasindustriale, etatizëm i mirëqenies dhe shoqëri paskapitaliste. Ato kërcënuan ta zhvendosnin kapitalizmin nga pozita e konceptit qendror të analizës. Krizat ekonomike dhe politike që pasuan e rikthyen termin në përdorim të gjerë, përfshirë në debatet e nxitura nga e Djathta e Re dhe nga mendimtarë si Friedrich Hayek-u dhe Milton Friedman-i.

Shkrimtarët e traditës marksiste, në ndryshim nga ky interpretim liberal, zakonisht i shpjeguan zhvillimet e shekullit XX si kalim nga faza e konkurrencës së lirë në kapitalizmin monopolist. Sipas analizës së Leninit në Imperializmi, faza më e lartë e kapitalizmit, kjo fazë karakterizohet nga rëndësia vendimtare e eksportit të kapitalit krahas eksportit të mallrave; bashkimi i kapitalit bankar me atë industrial në kapital financiar; përqendrimi i prodhimit dhe i shpërndarjes në truste e kartele të mëdha; ndarja e botës në sfera interesi nga bashkime monopoliste ndërkombëtare; dhe përpjekjet e shteteve kombëtare për të mbrojtur interesat kapitaliste. Në këtë interpretim, konkurrenca ndërmjet këtyre interesave e riprodhon rrezikun e luftës.

Marrëdhënia ndërmjet kapitalizmit dhe demokracisë është diskutuar ashpër të paktën që nga zgjerimi i së drejtës së votës në Britaninë e shekullit XIX. Përvoja e shekullit XX tregon se ekonomitë kapitaliste kanë bashkëjetuar me forma politike liberaldemokratike, socialdemokratike, fashiste, etatiste, republikane dhe monarkike. Kjo shumëllojshmëri përbën pikënisje për studimin e shtetit në kapitalizëm dhe pengon njëjtësimin e thjeshtë të sistemit ekonomik me një formë të vetme regjimi politik.

Tregu botëror ka qenë vazhdimisht sfond i zhvillimit të kapitalizmit. Në fund të shekullit XX, globalizimi i kapitalit dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik e forcuan argumentin se kapitalizmi duhet analizuar si sistem botëror dhe jo vetëm si mënyrë organizimi e ekonomive kombëtare të veçuara.