Pjesë e Mbretërisë së Bashkuar, pozita kushtetuese dhe historia politike e së cilës nuk kuptohen lehtë duke u mbështetur vetëm te modeli i zakonshëm britanik i qeverisjes. Historia e saj përmban disa paradokse: institucione të ndërtuara sipas modelit të Westminsterit që nuk arritën të siguronin një rend të pranuar nga të dyja bashkësitë kryesore; një territor me lëvizje që shpallnin besnikëri të skajshme ndaj Britanisë, por që kundërshtonin autoritetin e qeverisë britanike; dhe një shoqëri politikisht konservatore që, pas vitit 1972, u bë objekt eksperimentesh të njëpasnjëshme kushtetuese.

Rregullimi i konfliktit historik britaniko-irlandez, i mishëruar në Ligjin për Qeverisjen e Irlandës të vitit 1920 dhe në Traktatin Anglo-Irlandez të vitit 1921, mund të shihet si një sukses i politikës britanike të David Lloyd George-it: Britania doli nga kriza me një kosto politike relativisht të kufizuar. Skema e vitit 1920 parashikonte dy parlamente dhe dy qeveri në Irlandë, duke synuar ta largonte çështjen irlandeze nga politika e përditshme britanike. Pas ndarjes, përfaqësimi irlandez në Westminster u kufizua në trembëdhjetë deputetë të Irlandës së Veriut, ndërsa përgjegjësitë e sigurisë iu kaluan forcave vendore. Megjithatë, ndarja nuk ndryshoi bindjet themelore të palëve të konfliktit. Ligji i vitit 1920 synonte qetësimin politik dhe përdori ndarjen territoriale, një zgjidhje e përhapur pas Luftës së Parë Botërore, pa zgjidhur mospajtimet për legjitimitetin e rendit të ri. Zgjedhjet e para për parlamentin verior vendosën mbizotërimin e Partisë Unioniste të Ulsterit, UUP, e cila gjatë viteve 1921–1969 siguronte afërsisht 70 për qind të vendeve. Ajo i përshtati institucionet sipas interesave dhe botëkuptimit të vet, ndërsa Westminsteri përgjithësisht shmangte ndërhyrjen.

Deri në mesin e viteve 1960, Irlanda e Veriut trajtohej shpesh si një formë e veçantë e decentralizimit të pushtetit brenda Mbretërisë së Bashkuar. Ajo i ngjante një shteti autonom me marrëdhënie pothuajse federale me qendrën britanike. Mirëpo, rendi politik nuk gëzonte legjitimitet të plotë ndërmjet banorëve të tij. Politika e sigurisë e kishte bërë të zakonshme bindjen se garancitë e shtetit të së drejtës mund të pezulloheshin. Kontrolli i kufizuar i Westminsterit lejonte një administrim të gjerë vendor, por administrata qendrore në Whitehall mbetej pak e informuar për aspektet më të debatueshme të politikës veriore. Kjo ushqeu te unionistët bindjen e vetë-mjaftueshmërisë dhe prirje të pashprehura për t'u sjellë si një njësi politikisht e veçuar nga vetë qendra së cilës i shpallnin besnikëri.

Kriza shpërtheu kur fushata për të drejta të plota civile të katolikëve u zgjerua në vitin 1968 dhe u pasua nga dhuna ndërmjet bashkësive. Qeveritë britanike dhe irlandeze u gjendën të papërgatitura. Që prej vitit 1922, kontaktet ndërmjet Veriut dhe Jugut kishin qenë të pakta. Dublini pretendonte territorin verior dhe e kishte përfshirë këtë pretendim në Kushtetutën e vitit 1937. Ekzistonte vetëm një bashkëpunim i kufizuar praktik për energjinë, peshkimin dhe hekurudhat. Pa njohuri të mjaftueshme për gjendjen në terren, qeveria irlandeze u shty të vepronte si një lloj garantuesi të dytë të programit të reformave që qeveria e Harold Wilson-it hartoi me ngut për t'iu përgjigjur ankesave të katolikëve. Londra kundërshtonte përfshirjen irlandeze duke e quajtur çështjen e Irlandës së Veriut punë të brendshme britanike. As reformat dhe as masat e sigurisë nuk rikthyen qëndrueshmërinë. Në mars 1972, parlamenti i Stormontit u pezullua dhe u vendos sundimi i drejtpërdrejtë nga Londra.

Përdorimi gjithnjë e më i madh i forcës ushtarake, krahas mjeteve të administrimit civil, e dalloi më tej Irlandën e Veriut nga pjesët e tjera të Mbretërisë së Bashkuar. Dhuna politike i paraprinte krijimit të saj. Para Luftës së Parë Botërore, unionistët ishin përgatitur të përdornin forcën kundër vetëqeverisjes irlandeze; nacionalistët u ngritën në kryengritjen e vitit 1916. Ushtria Republikane Irlandeze, IRA, zhvilloi një fushatë të armatosur gjatë viteve 1956–1962, por nuk arriti të fitonte përkrahje të gjerë katolike. Kur filloi periudha e njohur si «Trazirat», të dyja bashkësitë u kthyen te taktika të njohura. Më 30 janar 1972, të Dielën e Përgjakshme, ushtria britanike vrau trembëdhjetë protestues katolikë të paarmatosur. Ngjarja e thelloi krizën e legjitimitetit dhe tregoi kufijtë e qeverisjes përmes autoriteteve vendore. Shumë katolikë nuk e pranonin më autoritetin e shtetit. William Whitelaw, sekretari i parë britanik i shtetit për Irlandën e Veriut, kuptoi se situata nuk mund të trajtohej brenda parametrave të zakonshëm të praktikës politike britanike.

Sundimi i drejtpërdrejtë ishte menduar si zgjidhje e përkohshme. Megjithatë, ishte e vështirë të gjendeshin udhëheqës që mund të flisnin me autoritet të pakundërshtueshëm në emër të bashkësive përkatëse. Për të krijuar një qendër politike të fuqishme dhe për të dobësuar mbizotërimin unionist, qeveria britanike riktheu përfaqësimin proporcional në zgjedhjet për Stormontin, sistem që qeveria unioniste e kishte hequr më 1929. Deri në vitin 1998, pjesa e votës popullore të UUP-së ishte ulur në rreth 23 për qind. Libri i Bardhë i marsit 1973 parashikonte ndryshime që unionistët i përjetuan si humbje të statusit: Parlamenti do të quhej Asamble, kabineti do të bëhej Ekzekutiv, posti i guvernatorit do të hiqej dhe nuk do të emëroheshin më anëtarë të Këshillit Privat të Irlandës së Veriut. Megjithatë, qendra e fuqishme politike nuk u krijua. Reagimet ndaj mizorisë më të fundit vazhduan të përcaktonin politikën, ndërsa Whitehalli lëkundej ndërmjet përgjigjes së sigurisë dhe ndryshimit të institucioneve.

Gjatë viteve 1972–1984 u provuan gjashtë rregullime institucionale të njëpasnjëshme, përgjithësisht të orientuara drejt një zgjidhjeje të brendshme. Qeveria e ndarjes së pushtetit e vitit 1974, që zgjati pesë muaj, filloi të trajtonte më drejtpërdrejt përmasat themelore të problemit. Ajo përfshinte të dyja bashkësitë, i përgjigjej Londrës dhe përmbante një përmasë irlandeze. Kështu, në rregullim përfshiheshin katër palët kryesore: unionistët, nacionalistët, qeveria britanike dhe qeveria irlandeze. Por mungonte besimi i mjaftueshëm ndërmjet qeverive, secila bashkësi ishte e përçarë dhe organizatat paraushtarake republikane e besnike ndaj bashkimit vepronin gjerësisht. Qeveria u rrëzua në kushtet e mobilizimit dhe frikësimit masiv nga forcat lojaliste. Përkrahësit e kësaj përpjekjeje e kanë parë atë si një zgjidhje që i parapriu kohës së vet.

Nga viti 1980, edhe nën trysni ndërkombëtare, qeveritë britanike dhe irlandeze filluan një varg takimesh të nivelit të lartë. Ato çuan në Marrëveshjen Anglo-Irlandeze të nëntorit 1985. Marrëveshja ishte jashtëzakonisht e papëlqyer ndër unionistët, por e vendosi konfliktin brenda një kuadri të shprehur britaniko-irlandez. Ajo kishte tri veçori kryesore: i jepte qeverisë irlandeze një rol të rëndësishëm në çështjet veriore, pa vendosur autoritet të përbashkët sovran; zgjeronte ndjeshëm bashkëpunimin për sigurinë; dhe krijonte struktura mjaft elastike për t'i qëndruar kundërshtimit të zgjatur protestant. IRA-ja e kuptoi rëndësinë e bashkëpunimit të sigurisë. Në vitin 1986, Sinn Féin-i vendosi të hiqte dorë nga bojkoti parimor i vendeve në parlamentin e Dublinit dhe të lejonte marrjen e tyre nëse fitoheshin në zgjedhje. Ky ishte ndryshim simbolik i madh, sepse që prej ndarjes lëvizja e kishte kundërshtuar legjitimitetin e rendit shtetëror jugor. Edhe organizatat paraushtarake lojaliste filluan të shqyrtonin alternativa politike ndaj dhunës.

Marrëveshja e vitit 1985 u përkrah ndërkombëtarisht, sidomos nga Shtetet e Bashkuara, dhe u regjistrua në Kombet e Bashkuara sipas nenit 102 të Kartës. Dështimi i unionistëve për ta rrëzuar shënoi një kthesë në marrëdhëniet e tyre me Londrën. Ndryshe nga raste të mëparshme të rëndësishme kushtetuese gjatë shekullit, qeveria britanike i qëndroi trysnisë së tyre. Pranimi gradual se pushteti vendimtar gjendej në Londër, duke marrë tashmë parasysh edhe Dublinin, ndikoi në ndryshimin e qëndrimeve. Shenja të këtij ndryshimi u shfaqën në dokumentin «Common Sense» të Shoqatës së Mbrojtjes së Ulsterit, UDA, dhe në raportin e përbashkët të Partisë Unioniste Demokratike, DUP, dhe UUP-së, «The Way Forward», të dy të vitit 1987. Ideja se fitimi i njërës palë duhej të ishte medoemos humbje e tjetrës filloi t'i lëshonte vendin përfshirjes dhe negocimit.

Pavarësisht dhunës së vazhdueshme, në vitin 1988 u zhvilluan bisedime ndërmjet Sinn Féin-it dhe Partisë Socialdemokrate dhe Laburiste, SDLP. Ato nuk prodhuan një marrëveshje përfundimtare, por krijuan një rrugë që u rihap në vitet 1990 me bisedimet ndërmjet John Hume-it dhe Gerry Adams-it. Nga viti 1989, sekretari i shtetit Peter Brooke, dhe më pas pasardhësi i tij nga viti 1992, u përpoqën t'i nxirrnin unionistët nga bojkoti politik i shkaktuar prej marrëveshjes së vitit 1985. Ndërkohë, gjatë viteve 1990–1993, IRA-ja zhvilloi kontakte të fshehta me një të dërguar të qeverisë britanike. Në dhjetor 1993, kryeministrat britanik dhe irlandez nënshkruan Deklaratën e Përbashkët të Downing Street-it. Formulimet e saj të ndërlikuara synonin t'u lejonin palëve ta pranonin dokumentin dhe, veçanërisht, ta nxisnin IRA-në të shpallte armëpushim. IRA-ja e shpalli më 31 gusht 1994; organizatat lojaliste e pasuan më 13 tetor.

Armëpushimi nuk e zgjidhi çështjen e dorëzimit dhe nxjerrjes jashtë përdorimit të armëve paraushtarake, për të cilën Deklarata linte hapësirë për interpretime të ndryshme. Gjatë vitit 1995, qeveria britanike kërkoi çarmatosjen paraprake si kusht për hyrjen në bisedime gjithëpartiake. IRA-ja e ndërpreu armëpushimin me sulmin me bombë në Canary Wharf në shkurt 1996. Ndërkaq, gjatë vitit 1995, të dyja qeveritë kishin botuar Dokumentin e Përbashkët Kuadër, që synonte qeverisje llogaridhënëse në Irlandën e Veriut dhe lehtësimin e diskutimeve e negociatave ndërmjet partive. Në nëntor ato nisën një proces me dy drejtime paralele: përparim në çarmatosje dhe përparim në negociatat gjithëpartiake. U krijua edhe një panel ndërkombëtar për çarmatosjen, i kryesuar nga ish-senatori amerikan George Mitchell.

Pavarësisht prishjes së armëpushimit, një arkitekturë kushtetuese për Irlandën e Veriut dhe për marrëdhëniet brenda ishujve britanikë e irlandezë ishte përgatitur dhe kishte përkrahje të gjerë ndërkombëtare. Mungonin një angazhim i qëndrueshëm i IRA-së për paqe dhe vullneti politik britanik për të zbatuar një marrëveshje përfshirëse. Bisedimet shumëpartiake filluan në qershor 1996. Fitorja e thellë laburiste në zgjedhjet e majit 1997 u dha shtysë të re; pas ripërtëritjes së armëpushimit të IRA-së dhe pranimit të parimeve të mosdhunës, në to hyri edhe Sinn Féin-i. Nën drejtimin e Mitchell-it dhe me angazhimin e qeverisë së Tony Blair-it, u arrit Marrëveshja e Belfastit më 10 prill 1998, të Premten e Mirë. Në referendumet e 22 majit 1998 ajo mori 71,1 për qind të votave në Irlandën e Veriut, ndërsa ndryshimet kushtetuese që mundësonin zbatimin e saj u përkrahën nga 94,39 për qind e votuesve në Republikën e Irlandës.

Marrëveshja e vitit 1998 iu kthye problemeve të identifikuara më 1920, duke pranuar më qartë karakterin britaniko-irlandez të konfliktit dhe dështimin e rendit të mëparshëm për të siguruar pajtim të qëndrueshëm. Ajo u mbështet në tri drejtime të ndërlidhura: marrëdhëniet brenda Irlandës së Veriut, marrëdhëniet Veri–Jug dhe marrëdhëniet ndërmjet Britanisë e Irlandës. Këto zhvilloheshin krahas decentralizimit të pushtetit në Mbretërinë e Bashkuar dhe integrimit evropian. Marrëveshja e lidhi të ardhmen kushtetuese të territorit me pëlqimin e popullsisë së tij, zgjeroi përfshirjen e rrymave politike dhe u dha peshë barazisë, shumëllojshmërisë dhe të drejtave të njeriut. Në kapërcyell të shekullit XXI, Irlanda e Veriut mbetej një rast i veçantë brenda Mbretërisë së Bashkuar, por marrëveshja e saj po diskutohej si një model i mundshëm për shoqëri të tjera që dilnin nga konflikti.