Intifadë
October 18, 2026 2026-10-18 8:11Fjalë arabe që do të thotë «shkundje» ose «heqje qafe» dhe që përdoret për kryengritjet palestineze në Bregun Perëndimor dhe në Rripin e Gazës, territore të pushtuara nga Izraeli në luftën e vitit 1967. Intifada e parë filloi në vitin 1987 dhe zakonisht datohet deri më 1993; e dyta filloi në vitin 2000. Fillimi i së parës ishte në masë të madhe spontan. Një shpjegim i shfaqjes së saj është bindja që po forcohej ndër palestinezët se çështja palestineze dhe konflikti arabo-izraelit po humbnin përparësinë në politikën e qeverive arabe, prandaj banorët e territoreve të pushtuara duhej ta merrnin vetë në dorë veprimin politik.
Në qendër të konfliktit qëndronte çështja nëse palestinezët e Bregut Perëndimor dhe të Gazës do të ushtronin vetëvendosjen, do të fitonin autonomi ose një shtet të pavarur, apo nëse territoret do të përfshiheshin përfundimisht në shtetin e Izraelit. Rrënjët e tij shtrihen në fundin e Luftës së Parë Botërore dhe në vendosjen e Palestinës nën Mandatin britanik. Mandati parashikonte krijimin e një vatre kombëtare për popullin hebre, duke kërkuar njëkohësisht që të mos cenoheshin të drejtat civile e fetare të bashkësive johebreje. Mbajtja e një ekuilibri të pranueshëm ndërmjet këtyre detyrimeve u bë objekt i mosmarrëveshjeve të thella.
Në dekadat përpara vitit 1948 u shtua emigrimi i hebrenjve europianë në Palestinë. Organizatat sioniste, përfshirë Agjencinë Hebraike dhe Fondin Kombëtar Hebraik, mbështetën blerjen e tokave brenda kuadrit të Mandatit, megjithëse politika britanike për emigrimin dhe tokën ndryshoi dhe vendosi edhe kufizime. Për tokat e mbajtura në pronësi kombëtare hebraike parashikohej patjetërsueshmëria e tyre, çka përjashtonte rishitjen tek arabët. Kjo dispozitë nuk duhet ngatërruar me një ndalim të përgjithshëm që zbatohej ndaj çdo prone private hebraike. Blerjet, përdorimi i tokës dhe kufizimet për transferimin e saj u bënë pjesë e konfliktit ndërmjet bashkësive.
E paaftë të pajtonte kërkesat kundërshtuese, Britania ia referoi çështjen palestineze Kombeve të Bashkuara. Në vitin 1947 Asambleja e Përgjithshme rekomandoi ndarjen në një shtet hebre dhe një shtet arab, me një regjim të posaçëm ndërkombëtar për Jerusalemin. Rekomandimi nuk u shndërrua në një zgjidhje të pranuar dhe të zbatuar nga të gjitha palët. Në vitin 1948 u krijua shteti i Izraelit, ndërsa shteti arab palestinez i parashikuar nga plani nuk u formua. Lufta dhe zhvendosjet krijuan rreth 700 000 refugjatë palestinezë. Lufta e parë arabo-izraelite përfundoi me marrëveshje armëpushimi, por pa një zgjidhje të përgjithshme paqeje. Në një interpretim të përhapur në botën arabe, Izraeli shihej si mbetje e kolonializmit në Lindjen e Mesme arabe.
Për palestinezët situata ndërlikohej edhe nga synimet e Abdullahut, sunduesit hashemit të Transjordanisë. Ai kishte kërkuar bashkimin e Palestinës dhe të Transjordanisë nën sundimin hashemit, por nuk siguroi pranimin britanik të këtij projekti të plotë. Kontaktet e tij me udhëheqësit sionistë në vitet 1947–1948 janë interpretuar nga disa historianë si një mirëkuptim i heshtur për ndarjen e territorit: forcat e tij do të kontrollonin pjesën qendrore të Palestinës, sidomos Bregun Perëndimor, ndërsa pjesë të tjera do të mbeteshin në duart e forcave hebraike. Ky interpretim nuk nënkupton se ekzistonte një marrëveshje publike, e padiskutueshme, që përjashtonte luftimet ndërmjet tyre.
Pas luftës së vitit 1948, Transjordania kontrollonte Bregun Perëndimor dhe Jerusalemin Lindor, ndërsa Gaza mbeti nën administrim egjiptian. Abdullahu ishte shpallur mbret që më 1946; emri i shtetit u bë Jordani më 1949 dhe aneksimi formal i Bregut Perëndimor u shpall në vitin 1950. Aneksimi pati njohje ndërkombëtare shumë të kufizuar dhe kundërshtime arabe. Në luftën e qershorit 1967, mbreti Hussein, nipi i Abdullahut, humbi kontrollin e Bregut Perëndimor, të pushtuar nga Izraeli. Njëzet e një vjet më vonë, pasi kishte filluar intifada, ai shpalli shkëputjen e lidhjeve juridike dhe administrative të Jordanisë me territorin. Ky vendim i vitit 1988 hoqi një pengesë ndaj përfaqësimit të veçantë palestinez; në nëntor të atij viti Organizata për Çlirimin e Palestinës shpalli pavarësinë e shtetit palestinez, pa pasur ende kontroll sovran mbi territorin e shpallur.
Intifada e parë nisi me protesta të të rinjve që hidhnin gurë, por u shndërrua në një lëvizje të gjerë me mosbindje civile, demonstrata periodike masive dhe greva tregtare. Qëndrueshmëria e saj vlerësohet si një nga faktorët që ndikuan në pranimin izraelit të bisedimeve të drejtpërdrejta me palestinezët. Procesi i Paqes i Madridit u hap në tetor 1991 me mbështetjen e presidentëve George H. W. Bush dhe Mihail Gorbaçov. Në vitin 1993 Izraeli dhe Organizata për Çlirimin e Palestinës njohën njëri-tjetrin. Më 1994 filloi vetëqeverisja e kufizuar palestineze, fillimisht në Gaza dhe në zonën e Jerikos; ky ishte një proces i vështirë dhe nuk përbënte ende sovranitet të plotë palestinez mbi të gjithë Bregun Perëndimor dhe Gazën.