Ideologjia, në një kuptim të gjerë, është një tërësi gjithëpërfshirëse dhe relativisht koherente idesh përmes të cilave një grup shoqëror e kupton botën. Në këtë përdorim mund të përfshihen botëkuptime fetare si katolicizmi dhe islami, si edhe doktrina politike si liberalizmi dhe marksizmi. Klasifikimi nuk do të thotë se këto tradita janë identike, por se secila mund të ofrojë një kuadër shpjegues dhe orientues për ndjekësit e vet.

Një ideologji shpjegon si është krijuar gjendja ekzistuese, jep një përfytyrim të drejtimit të zhvillimit dhe ofron udhëzim për veprim. Ajo përmban kritere për të dalluar të vërtetën nga e pavërteta dhe argumentet e vlefshme nga të pavlefshmet. Shpesh mbështetet edhe në një bindje përfundimtare, për shembull në Zotin, providencën ose historinë, së cilës përkrahësit i drejtohen kur premisat e tyre themelore vihen në dyshim.

Termi ka pasur kuptime shumë të ndryshme. Në përdorimin polemik, ai ka shpesh ngarkesë përçmuese: pikëpamjet e kundërshtarit quhen ideologji, ndërsa pikëpamjet e veta paraqiten si dije, arsye ose realizëm. Në një pjesë të traditës marksiste, ideologjia përshkruan botëkuptimin e klasës sunduese dhe mënyrën se si interesat e saj paraqiten si interesa të përgjithshme. Karl Mannheim-i, ndonëse nuk ishte marksist, e dallonte ideologjinë, që priret të ruajë gjendjen ekzistuese, nga mendimi utopik, i drejtuar nga ndryshimi. Në një përdorim tjetër kritik, «ideologjike» quhen sisteme idesh, si ato të Iluminizmit, që gjykohen tepër abstrakte për të udhëhequr politikën praktike dhe tepër ambicioze në kërkesën për reformim të gjithanshëm.

Të quash një botëkuptim ideologji mund të nënkuptojë se ai ka kufij, se është një ndër disa sisteme të mundshme bindjesh dhe se përvetësimi i tij mund të shpjegohet nga shkaqe shoqërore të dallueshme nga vërtetësia që pretendon. Kjo është ndryshe nga akuza për abstraksion të tepruar. Akuza e dytë mund të bëhet edhe brenda të njëjtës parti ose klasë, nga njerëz që ndajnë interesa dhe bindje themelore, por nuk pajtohen për taktikat ose zbatimin praktik.

Shpjegimi marksist i ideologjisë përballet me tri pyetje të vështira. Së pari, përse borgjezia duhet të zotërojë një ideologji që përputhet me interesat e saj, ndërsa proletariati të përvetësojë ideologjinë sunduese dhe, përmes ndërgjegjes së rreme, të veprojë kundër interesave të veta? Së dyti, si mundet një individ i formuar brenda së njëjtës shoqëri të arrijë një pozitë objektive prej së cilës të identifikojë e gjykojë ideologjitë që kufizojnë të tjerët? Së treti, çfarë bindjesh mund të ketë ky gjykues që të mos përbëjnë vetë një ideologji, të hapur ndaj po të njëjtit shqyrtim?

Disa filozofi materialiste janë përgjigjur se intelektuali mund të çlirohet nga kufizimet ideologjike duke njohur relativitetin dhe kushtëzimin historik të ideve. Një pretendim modest do të ishte se ky ndërgjegjësim ndihmon për të parë më shumë se një anë të argumentit. Por, kur pretendimi bëhet se intelektuali mund të dalë plotësisht jashtë çdo ideologjie, lind një vështirësi tjetër: sipas kritikëve, kjo mund të rikrijojë një skemë idealiste hegeliane, ku historia shihet si çlirimi progresiv i shpirtit njerëzor deri te liria absolute. Edhe kjo skemë është vetë një botëkuptim që kërkon përligjje.