Historian, mendimtar shoqëror dhe filozof i lindur në Tunis më 1332 dhe i vdekur më 1406, i njohur edhe me emrin Abd al-Rahman Abu Zayd Wali al-Din ibn Khaldun. Fama e tij lidhet me «Librin e shembujve dhe përmbledhjen e origjinave e të ngjarjeve nga historia e arabëve, e të huajve, e berberëve dhe e të tjerëve që zotërojnë pushtet të madh». Hyrjen e kësaj vepre, «Mukaddima», e përfundoi më 1377; botimi i historisë në shtatë vëllime doli në Bulak të Kajros më 1867. Në qendër të rrëfimit historik janë popujt e Afrikës së Veriut, ndërsa hyrja parashtron teorinë dhe metodën e tij për studimin e historisë, të shoqërisë dhe të qytetërimit. Nga viti 1806, paraqitjet dhe përkthimet e pjesshme të Silvestre de Sacy-t ndihmuan në njohjen më të gjerë të veprës në Evropë.

Ibn Khalduni u arsimua në degët kryesore të dijes arabe dhe islame: Kuran, gramatikë, gjuhë, jurisprudencë, logjikë, matematikë, filozofi, shkenca të natyrës, traditë dhe poezi. Mësuesi i tij kryesor në shkencat racionale ishte Muhammad ibn Ibrahim al-Abili; në formimin e tij përfshihej edhe studimi i veprave të Ibn Rushdit, të njohur si Averroes. Shërbeu në poste politike e diplomatike në Afrikën e Veriut dhe në Spanjën myslimane. Mbërriti në Egjipt më 1382 dhe më 1384 u emërua kryekadi i shkollës malikite të jurisprudencës, duke hapur një etapë të re të veprimtarisë së tij në drejtësi.

Mendimi i tij u formua në një epokë trazirash dhe paqëndrueshmërie në botën islame. Trashëgimia e kryqëzatave vazhdonte të rëndonte mbi rajonin, megjithëse fortesat e fundit të mëdha të kryqtarëve në bregdetin e Levantit ishin marrë nga mamlukët në fund të shekullit XIII. Më 1258, forcat mongole të Hülegü-së pushtuan Bagdadin dhe i dhanë fund kalifatit abasid të atjeshëm. Përparimi i mongolëve drejt Egjiptit u ndal nga mamlukët në Palestinë më 1260; më pas një pjesë e rëndësishme e sundimtarëve mongolë të Azisë Perëndimore përqafoi Islamin. Në fund të shekullit XIV dhe në fillim të shekullit XV, pushtimet e Timurit përfshinë territore të Azisë Qendrore e Perëndimore, përfshirë Azerbajxhanin, Iranin, Irakun, Afganistanin dhe Indinë Veriore. Ai arriti në Damask, ku Ibn Khalduni e takoi më 1401, dhe më pas mundi osmanët në Anadoll më 1402. Në perëndim, Reconquista po e ngushtonte sundimin mysliman në Gadishullin Iberik.

Ibn Khalduni e interpretonte epokën e vet si periudhë rënieje, pavarësisht përpjekjeve për rimëkëmbje. Ai kërkonte kuptimin e historisë së përjetuar duke shqyrtuar ngritjen dhe rënien e dinastive ose të shteteve, të quajtura «daula», dhe ndryshimet në strukturën e brendshme të shoqërive. Përfundimi i tij ishte se lindja e bashkësive dhe krijimi, zhvillimi e rënia e shteteve dinastike vareshin nga solidariteti i grupit, «asabiyya», nga organizimi shoqëror e qytetërimi, «umran», dhe nga pushteti.

Sipas tij, natyra shoqërore e njeriut e shtyn të krijojë bashkësi bashkëpunimi për të mbijetuar. Forma e tyre kushtëzohet nga rrethanat materiale, klima dhe mjedisi. Shoqëria nomade, e mbështetur në lidhjet farefisnore, ka solidaritet veçanërisht të fortë. Jeta e saj nuk lidhet në të njëjtën mënyrë me një territor të qëndrueshëm; ajo shpesh zhvillohet në kushte periferike e të pasigurta dhe shfaq marrëdhënie relativisht barazitare. Bashkimi i vitalitetit dhe solidaritetit fisnor me shtysën profetike të Islamit e shndërroi këtë forcë bashkuese në një lëvizje historike me frymëzim fetar. Zgjerimi i pushtetit të fiseve arabe krijoi bashkësi të ndërlikuara, të sunduara nga dinasti, ku bashkëjetonin mënyra nomade dhe të ngulitura të jetesës.

Por shteti dinastik përmban edhe shkaqet e dobësimit të vet. Siguria e jetës në vendbanime të qëndrueshme, luksi relativ, ndarja e punës dhe konsumi i dukshëm i elitave pakësojnë, sipas Ibn Khaldunit, guximin, vendosmërinë dhe ndershmërinë. Ato ushqejnë korrupsionin, dobësimin moral dhe, mbi të gjitha, humbjen e solidaritetit. Dinastia bëhet kështu e prekshme nga shpërbërja e brendshme ose nga pushtimi prej një grupi tjetër me bashkim më të fortë.

Qasja e Ibn Khaldunit nuk është e njëjtë me mendimin e mëvonshëm iluminist, sepse ndërthur shpjegimin racional me bindjet fetare. Megjithatë, kërkimi i shkaqeve shoqërore dhe materiale të ngjarjeve e bën metodën e tij të rëndësishme për historiografinë dhe shkencat shoqërore. Theksi te kushtet materiale të jetës dhe te organizimi i pushtetit ka nxitur krahasime me materializmin historik, pa i bërë këto dy qasje të njëjta.