Antonio Gramsci (1891–1937) ishte mendimtar marksist, gazetar dhe udhëheqës politik italian. U aktivizua në Partinë Socialiste Italiane nga viti 1913. Më 1919 bashkëthemeloi dhe redaktoi gazetën me ndikim L'Ordine Nuovo dhe mori pjesë në lëvizjen e këshillave të fabrikave të Torinos gjatë dy viteve të kuqe, 1919–1920. Këshillat i shihte si modele të mundshme të shtetit proletar. Më 1921 u bë anëtar i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të sapokrijuar dhe më 1922 shkoi në Moskë si përfaqësues italian në Komitetin Ekzekutiv të Internacionales Komuniste. U kthye në Itali më 1924, u zgjodh deputet në zonën e Venetos dhe u bë sekretar i përgjithshëm i partisë.

Regjimi fashist e arrestoi më 1926. Në procesin kundër tij, prokurori kërkoi që kësaj mendjeje t'i pengohej veprimtaria për njëzet vjet, një shprehje që u bë simbol i represionit ndaj tij. Shëndeti i tij ishte rëndë i dëmtuar. Pas viteve të burgimit u transferua në klinika dhe mori liri të mbikëqyrur; vdiq në Romë më 27 prill 1937, pak ditë pas përfundimit të kufizimeve ligjore të dënimit. Vepra e tij kryesore teorike përmbahet në Fletoret e burgut, të shkruara gjatë viteve 1929–1935.

Gramsci kërkonte të kuptonte përse revolucioni nuk ishte përhapur pas vitit 1917, si kishte mbijetuar kapitalizmi dhe përse proletariati nuk kishte zhvilluar vetëdijen klasore që pritej prej teorisë revolucionare. Nga këto pyetje rridhte edhe problemi i strategjisë për partitë revolucionare në shtetet liberale demokratike. Ai shqyrtoi marrëdhënien ndërmjet bazës ekonomike dhe superstrukturës politike e kulturore dhe e zhvilloi konceptin e hegjemonisë.

Sipas tij, në demokracitë liberale sundimi klasor mbështetet në një masë të madhe te pranimi dhe pëlqimi, jo vetëm te forca. Shteti mund t'u drejtohet mjeteve shtrënguese në kriza të jashtëzakonshme, por në rrethana të zakonshme rendi ruhet edhe përmes udhëheqjes intelektuale dhe morale që ushtrohet në shoqërinë civile. Politika, arsimi, kultura dhe feja formësojnë mënyrën se si njerëzit perceptojnë dhe kuptojnë botën. Përmes këtij procesi, të qeverisurit mund ta pranojnë si të natyrshëm një rend që, në analizën marksiste, i nënshtron. Marrëdhëniet shoqërore borgjeze përvetësohen në ndërgjegje dhe dominimi klasor mund të fshihet pas pamjes së harmonisë shoqërore, duke e dobësuar mundësinë e veprimit revolucionar.

Për përballjen me hegjemoninë kapitaliste, Gramsci dallonte dy strategji të ndërlidhura: luftën e manovrës dhe luftën e pozicioneve. E para nënkuptonte sulm të shpejtë e të drejtpërdrejtë ndaj pushtetit shtetëror. Ai e konsideronte më pak të përshtatshme për shoqëritë perëndimore dhe për periudhën e reaksionit pas Revolucionit të Tetorit. E dyta ishte një përpjekje e gjatë në llogore shoqërore e kulturore: veprimtari parlamentare, sindikale dhe arsimore, organizim kulturor dhe aleanca me forca të tjera përparimtare. Këto forma duhej të bashkërendoheshin politikisht nga partia revolucionare. Lufta e pozicioneve nuk ishte, në konceptimin e tij, thjesht reformizëm gradual që e braktiste çështjen e pushtetit; ajo synonte krijimin e kushteve për një përmbysje revolucionare dhe nuk e përjashtonte përdorimin përfundimtar të forcës për marrjen e pushtetit shtetëror.

Partisë i caktonte rolin e përpunimit të një botëkuptimi tërësor dhe të zhvillimit të vetëdijes kritike te masat. Ai nuk mbështetej te spontaniteti i pastër i klasës punëtore: drejtimi politik duhej t'i bënte të qarta mundësitë dhe kundërthëniet që ekzistonin në përvojën e saj. Megjithatë, kërkonte pjesëmarrje shumë më të madhe të masave në formulimin e politikës së partisë. Në shënimet mbi Princin modern, ai e krahasoi rolin e partisë me figurën e Princit te Machiavelli. Ashtu si figura e Princit mund të përfaqësonte një forcë që mobilizon e krijon bashkësi, partia duhej të organizonte vullnetin kolektiv dhe të shërbente si nxitëse e ndryshimit revolucionar.

Një rol të rëndësishëm kishin intelektualët. Gramsci dallonte intelektualët tradicionalë, të cilët e paraqesin veten si relativisht të pavarur nga klasat, por shpesh janë të lidhur historikisht me rendin ekzistues, nga intelektualët organikë, që lindin në lidhje me funksionet dhe përvojën e një grupi shoqëror. Intelektualët organikë nuk i përkasin vetëm proletariatit; edhe klasa sunduese krijon të vetët. Për një projekt socialist, detyra ishte formimi i intelektualëve të lidhur me klasën punëtore, përgjithësimi i përvojës së saj dhe fitimi i mbështetjes së intelektualëve që mund të shkëputeshin nga rendi mbizotërues.

Analiza e hegjemonisë mbështetej në idenë se njeriu është në thelb qenie politike. Gramsci kritikonte dogmatizmin që, sipas tij, kishte karakterizuar pjesë të marksizmit pas vdekjes së Marksit. Ndikimi i Benedetto Croce-s, veçanërisht vëmendja ndaj kulturës dhe subjektivitetit në historinë njerëzore, e ndihmoi të kundërshtonte pozitivizmin e thjeshtëzuar dhe shpjegimet mekanike të ndryshimit shoqëror.

Ai dallonte lëvizjet organike, domethënë prirjet afatgjata dhe marrëdhëniet më të qëndrueshme, nga lëvizjet koniunkturore, të lidhura me rrethanat e menjëhershme. Analiza politike duhej të kuptonte si ndërthuren ato, pa e ngatërruar një episod kalimtar me një ndryshim strukturor. Nocioni i bllokut historik shpreh lidhjen ndërmjet strukturës ekonomike, forcave shoqërore dhe formave ideologjike e politike që i bashkojnë. Në një situatë revolucionare, bashkimi i kushteve objektive me një lëvizje të vetëdijshme klasore mund të krijojë mundësi të reja veprimi. Individi, klasa dhe partia duhet ta kuptojnë kontekstin historik dhe të zgjedhin ndërmjet mundësive konkrete. Kjo kërkon bashkimin e teorisë me praktikën, të rreptësisë intelektuale me angazhimin politik, të shprehur në formulën e njohur të pesimizmit të intelektit dhe optimizmit të vullnetit.

Bindja se njerëzit mund të veprojnë me vetëdije dhe qëllim në proceset historike ndikoi fuqishëm te e Majta e Re, te mendimi i Che Guevara-s dhe te kastrizmi. Teoritë e hegjemonisë dhe të strategjisë revolucionare ndikuan gjithashtu në eurokomunizëm dhe veçanërisht në zhvillimin e Partisë Komuniste Italiane.