Proces ose tërësi procesesh që krijojnë dhe dendësojnë lidhjet ndërmjet shoqërive përtej kufijve shtetërorë, duke ndikuar në ekonominë, politikën, kulturën dhe organizimin e jetës shoqërore. Globalizimi është bërë një pjesë qendrore e gjuhës politike dhe një fushë e gjerë e analizës akademike, por nuk ka një përkufizim të vetëm e të thjeshtë. Termi mund të përdoret për të përshkruar ndryshime të vëzhgueshme, për t'i shpjeguar ato ose për të mbrojtur një projekt të caktuar politik; këto përdorime duhen dalluar nga njëri-tjetri.

Megjithëse shpesh shoqërohet me pretendimin se rendi botëror po kalon një shndërrim krejt të ri, ideja e ndikimit transformues të proceseve ekonomike botërore është e vjetër. Ekziston një traditë e gjatë mendimtarësh që kanë theksuar kufizimet e jashtme ekonomike mbi shtetet kombëtare. Karl Marksi ishte një nga përfaqësuesit më me ndikim dhe më largpamës të kësaj tradite, veçanërisht përmes analizës së zgjerimit të kapitalizmit dhe të tregut botëror.

Këto tema u ringjallën në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970. Autorët që studionin ndërvarësinë dhe modernizimin argumentonin se zgjerimi i shpejtë i tregtisë dhe i investimeve ndërkombëtare, vetëdija në rritje për ndërvarësinë ekologjike, kufizimi i dobisë së fuqisë ushtarake dhe rritja e pushtetit të aktorëve joshtetërorë po krijonin një ndryshim në vetë sistemin ndërkombëtar. Ndër aktorët e rinj përfshiheshin korporatat shumëkombëshe, organizatat fetare dhe grupet terroriste. Sipas këtij argumenti, proceset e reja do ta minonin gjithnjë e më shumë epërsinë dhe rolin tradicional të shtetit kombëtar.

Literatura e ndërvarësisë humbi një pjesë të ndikimit të saj nën dy trysni. Së pari, ripërtëritja e përballjes ndërmjet superfuqive dhe periudha e quajtur Lufta e Dytë e Ftohtë dukej se mbështesnin një këndvështrim më hobsian të jetës ndërkombëtare: përballja ushtarake, më tepër sesa shkëmbimi ekonomik, vazhdonte të përcaktonte marrëdhëniet kryesore. Së dyti, studiuesit realistë dhe ata që e vendosnin shtetin në qendër të analizës kundërshtuan idenë e dobësimit të tij. Ata argumentonin se korporatat shumëkombëshe mbeteshin të lidhura ngushtë me shtete të caktuara dhe me marrëdhëniet ndërshtetërore; se shteti ishte ende institucioni më i rëndësishëm i rendit ndërkombëtar; dhe se fuqia ushtarake nuk e kishte humbur rëndësinë. Në këtë këndvështrim, logjika e ekuilibrimit të fuqisë në sistemin politik ndërkombëtar mbetej e domosdoshme për çdo teori të marrëdhënieve ndërkombëtare. Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, vëmendja u zhvendos sërish te faktorët ekonomikë të jashtëm dhe botërorë, këtë herë kryesisht nën emërtimin e globalizimit.

Në një kuptim të përgjithshëm, globalizimi përfshin shtimin e lidhjeve që kapërcejnë shtetet dhe shoqëritë e veçuara të sistemit modern botëror. Ai mund të analizohet si rritje e dendësisë dhe e thellësisë së ndërvarësisë ekonomike, ekologjike dhe shoqërore. Dendësia tregon shtimin e numrit dhe të fushave të marrëdhënieve ndërkufitare. Thellësia tregon shkallën në të cilën këto marrëdhënie ndikojnë në vetë mënyrën e organizimit të një shoqërie. Një numër më i madh shkëmbimesh nuk është domosdoshmërisht i njëjtë me një ndryshim të thellë të institucioneve ose të jetës shoqërore.

Një pjesë e debatit buron nga shumëkuptimësia e konceptit. Nganjëherë globalizimi paraqitet si teori shkakësore, sipas së cilës procese të caktuara botërore prodhojnë rezultate të caktuara. Në raste të tjera është një kuadër konceptesh që ndihmon për ta përshkruar sistemin botëror në ndryshim, pa e shpjeguar domosdoshmërisht atë. Ai përdoret edhe si emërtim i një ligjërimi ose ideologjie, shpesh i lidhur me neoliberalizmin. Përdorimi i të njëjtës fjalë për këto tri funksione mund të krijojë përshtypjen e një pajtimi teorik që në të vërtetë mungon.

Duhet dalluar gjithashtu kuptimi ekonomik nga ai shoqëror e politik. Qasja ekonomike thekson zgjerimin e transaksioneve ndërkufitare dhe të lëvizjes së kapitalit, punës, mallrave dhe shërbimeve. Qasjet shoqërore e politike përqendrohen te forma të reja autoriteti dhe qeverisjeje, te hapësirat e reja të veprimit politik dhe te ndryshimet e identitetit e të përkatësisë bashkësore. Në këtë kuadër përdoren nocione si çterritorizimi ose rikonfigurimi i hapësirës shoqërore: marrëdhëniet nuk organizohen më vetëm sipas afërsisë fizike ose kufijve kombëtarë.

Edhe brenda analizave ekonomike ka dallime. Studimi tradicional i transaksioneve ndërmjet ekonomive kombëtare nuk është i njëjtë me studimin e strukturave të prodhimit që shtrihen në disa vende ose të tregjeve që nuk lidhen ngushtë me një territor të vetëm. Për këtë arsye, globalizimi duhet dalluar nga ndërkombëtarizimi, perëndimizimi dhe modernizimi, ndonëse këto procese mund të ndërthuren. Një ndarje tjetër thelbësore është ajo ndërmjet autorëve që e shohin si vazhdim të proceseve historike me rrënjë të thella dhe atyre që e konsiderojnë një shkëputje cilësore nga mënyra e mëparshme e organizimit të politikës botërore.

Një ide qendrore e teorive të globalizimit është mospërputhja në rritje ndërmjet përfytyrimit të shtetit sovran që drejton vetë të ardhmen e tij, dinamikës së ekonomisë botërore dhe kompleksitetit të shoqërisë ndërkombëtare. Një grup argumentesh e vendos theksin te ngushtimi i mundësive të politikës ekonomike kombëtare. Sipas tyre, një sërë instrumentesh tradicionale bëhen më pak të zbatueshme dhe shtetet përballen me presion për të ndjekur politika gjithnjë e më të ngjashme në favor të tregut.

Tregjet financiare, në këtë interpretim, i detyrojnë qeveritë të zgjedhin politika makroekonomike që gëzojnë besimin e investitorëve. Zgjerimi i tregtisë shton trysninë për të shmangur taksa që rëndojnë mbi biznesin ose huamarrje publike që mund të rrisë normat e interesit. Konkurrenca për të tërhequr investime nga jashtë i shtyn qeveritë të pakësojnë rolin e sektorit publik. Korporatat shumëkombëshe mund t'i ndëshkojnë politikat që i konsiderojnë të papërshtatshme duke zhvendosur investimet ose duke u larguar nga vendi. Për rrjedhojë, pretendohet se hapësira e zgjedhjes së qeverive zvogëlohet në mënyrë të ndjeshme. Ky është një argument për efektin disiplinues të lëvizshmërisë së kapitalit, jo një përfundim i pranuar pa kundërshtim.

Një grup tjetër argumentesh lidhet me krijimin e kushteve për një shoqëri civile botërore ose ndërkombëtare më intensive dhe më vepruese. Infrastruktura që mbështet ndërvarësinë ekonomike, përfshirë sistemet e komunikimit dhe të transportit, lehtëson edhe qarkullimin e ideve e të njohurive. Satelitët, rrjetet kompjuterike dhe teknologjitë e tjera mund ta bëjnë më të kushtueshëm dhe më të vështirë kontrollin shtetëror të informacionit. Njerëzit me interesa ose bindje të përbashkëta fitojnë kështu mundësi më të mëdha për t'u organizuar përtej kufijve.

Shoqëria civile ndërkombëtare, në këtë përdorim, përbëhet nga grupe të ndërmjetme të vetorganizuara, relativisht të pavarura si nga autoritetet publike, ashtu edhe nga aktorët ekonomikë privatë, dhe të afta për veprim kolektiv në mbrojtje të interesave ose vlerave të tyre. Literatura i ka kushtuar vëmendje organizatave joqeveritare, lëvizjeve shoqërore dhe, në analizën më të gjerë të aktorëve joshtetërorë, korporatave shumëkombëshe. Veprimtaria ndërkufitare nuk është domosdoshmërisht emancipuese: ajo përfshin edhe rrjete të trafikut të drogës, organizata kriminale dhe terrorizëm ndërkombëtar.

Njësi e rëndësishme e analizës janë rrjetet ndërkombëtare. Ato mund të mbështeten te njohuritë e përbashkëta të ekonomistëve, juristëve ose shkencëtarëve, ose të organizohen për lobim dhe mbrojtje kauzash. Rrjete të tilla shërbejnë si kanale për qarkullimin e parave dhe të burimeve materiale, por veçanërisht për informacionin dhe idetë. Ndikimi i tyre nuk kuptohet vetëm duke numëruar organizatat: rëndësi kanë lidhjet, aftësia për bashkërendim dhe mënyra se si njohuria shndërrohet në veprim politik.

Kritikat ndaj teorive të globalizimit zhvillohen në disa drejtime. Së pari, kundërshtohet mungesa e përkufizimeve të qarta dhe të qëndrueshme, si dhe paqartësia mbi atë që teoria synon të përshkruajë ose të shpjegojë. Së dyti, kritikët vënë në diskutim provat empirike të një shndërrimi tërësor. Ata krahasojnë disa forma të ndërvarësisë së fundit të shekullit XX me intensitetin e lidhjeve përpara Luftës së Parë Botërore dhe kundërshtojnë idenë se çdo tregues ishte pa precedent historik.

Në të njëjtën frymë, kritikët kërkojnë prova më bindëse se shteti po tërhiqet në përgjithësi; se shteti i mirëqenies po zvogëlohet kryesisht për shkak të globalizimit; se kapitali ndërkombëtar është vetvetiu i papajtueshëm me mbrojtjen shoqërore; ose se globalizimi është shkaku kryesor i niveleve të pabarazisë në vendet e Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik. Këto kundërshtime nuk e mohojnë realitetin e shumë ndryshimeve. Ato sfidojnë përfundimin se të gjitha ndryshimet veprojnë në të njëjtin drejtim dhe se provojnë domosdoshmërisht një ndërprerje rrënjësore në rendin botëror.

Së treti, theksohet se globalizimi nuk është thjesht pasojë e një logjike teknologjike të pandalshme. Politika të caktuara shtetërore, të mbështetura nga koalicione politike të caktuara, kanë luajtur rol në krijimin dhe zgjerimin e tij. Shtetet nuk janë, pra, vetëm marrës pasivë të presioneve të jashtme. Efekti i globalizimit varet edhe nga marrëdhëniet politike dhe nga konfigurimi i forcave në nivel kombëtar e ndërkombëtar. Edhe kur një ndryshim liberalizues lidhet me globalizimin, kjo nuk provon se shteti po zhduket ose se duhet ta pakësojë domosdoshmërisht veprimtarinë e vet.

Përkundrazi, liberalizimi dhe ekspozimi ndaj tronditjeve të jashtme mund ta rrisin kërkesën që qeveria t'i mbrojë njerëzit nga pasiguria dhe çrregullimet ekonomike e shoqërore. Globalizimi mund të krijojë njëkohësisht presione për hapje të tregjeve dhe për mbrojtje më të madhe publike. Për këtë arsye, marrëdhënia ndërmjet tij dhe aktivizmit shtetëror nuk është e njëdrejtimshme.

Së fundi, kritikët e tezës së shndërrimit tërësor vënë në dukje se institucionet ndërkombëtare janë krijuar nga shtetet për qëllime të caktuara dhe se shtetet e fuqishme ruajnë aftësi për t'i kundërshtuar ose braktisur ato. Fuqia ushtarake nën kontrollin e shtetit, kufijtë politikë dhe besnikëritë kombëtare mbeten të rëndësishme edhe në rajone me ndërvarësi të thellë ekonomike e shoqërore. Në debatin e fundit të shekullit XX dhe të fillimit të shekullit XXI, Shtetet e Bashkuara u përdorën si shembull i veçantë: fuqia e tyre hegjemonike dhe ngurrimi për të hequr dorë nga sovraniteti tregonin kapacitetin e një shteti për t'i dhënë formë globalizimit dhe për t'u rezistuar disa prej pasojave të tij. Debati, për rrjedhojë, lidhet jo vetëm me shtimin e lidhjeve botërore, por me mënyrën se si ato rishpërndajnë pushtetin dhe mundësitë e veprimit.