Qasje që shpjegon institucionet dhe praktikat shoqërore përmes funksioneve që kryejnë në ruajtjen e një shoqërie ose sistemi shoqëror. Në formulimin e saj të zakonshëm, shoqëritë kanë «nevoja» ose kërkesa për vazhdimësinë e tyre, ndërsa pjesët përbërëse kontribuojnë në përmbushjen e këtyre kërkesave. Shpjegimet funksionaliste gjenden në tradita të ndryshme të shkencave shoqërore dhe nuk përbëjnë një shkollë të vetme homogjene.

Një tipar i përbashkët është analogjia ndërmjet organizmit biologjik dhe sistemit shoqëror. Institucionet kuptohen si pjesë të ndërlidhura, funksionimi i të cilave ndikon në ruajtjen e së tërës. Vëmendja përqendrohet te rendi, kohezioni, integrimi dhe ekuilibri: cilat marrëdhënie bëjnë të mundur vazhdimësinë e shoqërisë dhe si rregullohen tensionet brenda saj?

Prejardhja e funksionalizmit modern lidhet me Auguste Comte-in. Ai i shihte institucionet, besimet dhe moralin si pjesë të një tërësie të ndërvarur. Për të shpjeguar një element, duhej të zbulohej ligjësia e bashkëekzistencës së tij me elementet e tjera. Përmes veprës së Émile Durkheim-it, kjo mënyrë shqyrtimi u zhvillua më tej dhe ndikoi antropologjinë shoqërore.

Bronisław Malinowski ishte një nga përfaqësuesit kryesorë që e vendosën funksionalizmin në qendër të antropologjisë. Studimi i tij i hershëm për familjen ndër popujt autoktonë australianë mbështetej në literaturën ekzistuese; ai nuk duhet ngatërruar me kërkimin e tij të mëvonshëm në terren, veçanërisht në ishujt Trobriand. Malinowski kërkonte t'i shpjegonte institucionet dhe praktikat përmes nevojave që ato plotësonin dhe kërkesave për ruajtjen e jetës shoqërore. Për shembull, ritet fetare mund të shqyrtoheshin për rolin e tyre në përshtatjen dhe përballimin e pasigurisë. A. R. Radcliffe-Brown-i zhvilloi një qasje të afërt, të njohur si funksionalizëm strukturor, me theks te vazhdimësia e marrëdhënieve shoqërore.

Funksionalizmi normativ, i ndikuar fuqishëm nga sociologu amerikan Talcott Parsons, i jep rëndësi një sistemi qendror vlerash. Shoqërizimi politik u mëson njerëzve pritjet dhe normat e përshtatshme dhe ndihmon në rregullimin e konfliktit të mundshëm, veçanërisht kur burimet janë të kufizuara. Kjo qasje pati ndikim të madh në shkencën politike amerikane. Ajo i nxiti studiuesit të dallonin funksione si shoqërizimi, rekrutimi politik dhe komunikimi politik, përmes të cilave sistemet ruajnë vazhdimësinë dhe përshtaten me ndryshimet.

Zhvillime të tjera u përpoqën t'i ruanin dobitë e analizës funksionale pa marrë të gjitha supozimet e saj të hershme. Funksionalizmi i përgjithshëm, përmes analizës së funksioneve të shfaqura dhe të fshehta, dallon pasojat e njohura e të synuara nga ato që nuk njihen ose nuk synohen. Teoria e përgjithshme e sistemeve përdor edhe analizën kibernetike të qarqeve të kthimushqimit pozitiv e negativ, ku pasojat e një veprimi mund ta përforcojnë ose ta korrigjojnë procesin. Këto qasje synonin të shmangnin si përfytyrimin e njeriut tërësisht të formësuar nga normat shoqërore, ashtu edhe teleologjinë e disa shpjegimeve të hershme.

Kritika kryesore ndaj funksionalizmit lidhet pikërisht me teleologjinë, domethënë shpjegimin e një dukurie nga qëllimi ose gjendja përfundimtare së cilës i shërben. Nëse ekzistenca e një institucioni shpjegohet vetëm duke treguar pasojat e tij të dobishme, pasoja trajtohet sikur të ishte shkaku. Për shembull, pohimi se shteti ekziston sepse përmbush funksione të nevojshme për ruajtjen e kapitalizmit nuk tregon vetvetiu si lindi ai, si u përzgjodhën format e tij ose si riprodhohet konkretisht. Kritikët e shohin këtë si problem logjik dhe si lënie pas dore të historisë. Shpjegimi kërkon mekanizma që lidhin pasojat me ruajtjen e institucionit, jo vetëm pohimin e dobisë së tyre.

Kritika të tjera thonë se funksionalizmi nuk e shpjegon mjaftueshëm veprimin krijues të njerëzve dhe ndryshimin shoqëror. Ai mund të krijojë edhe prirje konservatore, nëse çdo element i rendit ekzistues shpallet funksional vetëm sepse ekziston. Nga ana tjetër, nxitja për të kërkuar lidhjet ndërmjet institucioneve dhe praktikave mbetet e dobishme për analizën politike. Debati përqendrohet te kufiri ndërmjet kësaj kërkese të arsyeshme dhe pretendimit më të fortë se shoqëria, si tërësi, ka nevoja të përcaktuara që shpjegojnë çdo pjesë të saj. Ky pretendim nuk mund të merret si i provuar pa analizë të mëtejshme.