Term i diskutueshëm, i përdorur gjerësisht në Shtetet e Bashkuara dhe në Britani për lëvizje që kërkojnë respektimin e rreptë të Kuranit dhe të sheriatit, domethënë të së drejtës islame. Shumë studiues të islamit e të Lindjes së Mesme parapëlqejnë termat «islamizëm», «islamist» ose «aktivizëm politik islam», sidomos kur bëhet fjalë për projekte politike. Rezerva ndaj emërtimit «fundamentalizëm» lidhet me rrezikun e barazimit të historisë së reformimit islam me fundamentalizmin e krishterë amerikan, nga i cili vjen përdorimi modern i kësaj fjale. Lëvizjet që përfshihen nën këtë emërtim ndryshojnë ndjeshëm për qëllimet, organizimin dhe mjetet e veprimit.

Një pjesë e prejardhjes intelektuale të islamizmit kërkohet në projektet e reformës, ose islah, të shekujve XIX dhe XX. Figura të rëndësishme ishin Jamal al-Din al-Afghani (1837–1897), Muhammad Abduh (1849–1905) dhe Rashid Rida (1865–1935). Ata kërkuan rigjallërimin e fesë, kulturës dhe shoqërive myslimane në kushtet e epërsisë europiane. Një synim ishte përvetësimi i shkencës e i teknikës europiane duke u mbështetur njëkohësisht në burimet morale e kulturore të islamit. Referimi te të parët e devotshëm, al-salaf, evokonte brezat e hershëm të bashkësisë myslimane. Në një përkufizim të përdorur në këtë traditë, periudha shtrihet nga fillimi i shpalljes së Muhamedit rreth vitit 610 deri afërsisht te vdekja e Ahmad ibn Hanbalit më 855; kufijtë dhe figurat e përfshira ndryshojnë sipas interpretimit. Mbrojtja dhe përtëritja e islamit u bënë çështje qendrore përballë bindjes se fuqitë europiane po vendosnin gjithnjë e më shumë për fatin e botës myslimane.

Reagimi ndaj kërcënimit europian dhe, më pas, perëndimor mori dy drejtime që mund të ndërthureshin, por nuk ishin të njëjta. Njëri kërkonte reformim duke përvetësuar elemente të racionalizmit perëndimor; tjetri kërkonte kthimin te rrënjët e islamit, pastrimin nga shtresëzimet e mëvonshme dhe ripërtëritjen mbi parimet e brezave të parë. Reforma synonte një shpjegim të gjerë të prapambetjes shoqërore dhe politike, jo vetëm ndryshime të kufizuara në praktikën fetare.

Në polemikat me autoritete fetare konservatore e tradicionaliste, Abduh-u dhe Rida mbështetën rikthimin te burimet themelore. Ata kritikuan bidanë, risitë fetare që i konsideronin largim nga besimi i hershëm, dhe taklidin, ndjekjen e pakritikueshme të autoriteteve të trashëguara. Kritika prekte edhe autoritetin e ngurtësuar të shkollave juridike, ose medhhebeve; ajo nuk duhet kuptuar si refuzim i çdo forme dijeje të re apo si një qëndrim krejt i njëjtë i të gjithë reformatorëve ndaj traditës juridike. Kundër varësisë së verbër nga interpretimet e trashëguara, kërkohej ixhtihadi, interpretimi i pavarur dhe i argumentuar i burimeve të shenjta nga persona të aftë për të. Burimet kryesore ishin Kurani dhe Suneti, tradita e lidhur me Profetin, ndërsa praktika e shokëve të tij shërbente si pikë referimi.

Ky program kundërshtonte pikëpamjen tradicionale se mundësia e ixhtihadit ishte mbyllur rreth shekujve X–XI. Pretendimi për një mbyllje të plotë historike është vetë i debatueshëm, por pati rëndësi në ligjërimin e reformatorëve. Rihapja e interpretimit do t'u lejonte autoriteteve të ndiqnin interesin e bashkësisë në çështjet shoqërore e të qeverisjes, pa kundërshtuar Kuranin dhe Sunetin. Kështu, kthimi te burimet mund të shërbente si argument për ndryshim: zakonet lokale dhe zhvillimet e mëvonshme që gjykoheshin si burime përçarjeje ose shmangieje nga feja e pastër do të hiqeshin, duke krijuar hapësirë për dinamizëm kulturor e shoqëror.

Në një traditë interpretimi, kjo prirje lidhet me salafijen, orientimin drejt praktikave të brezave të hershëm. Megjithatë, marrëdhënia midis reformizmit të Abduh-ut e Ridas dhe rrymave të ndryshme që më vonë u quajtën salafiste nuk përbën një vijë të vetme e të padiskutueshme vazhdimësie. Emërtimi ka marrë kuptime të ndryshme dhe nuk i bën të njëjta të gjitha projektet e kthimit te paraardhësit.

Vëllazëria Myslimane, e krijuar më 1928, e zhvendosi këtë veprimtari drejt mobilizimit më të gjerë shoqëror. Ajo kritikoi afrimin integrues të disa reformatorëve të mëparshëm me idetë perëndimore dhe synoi t'ia çonte programin islam qytetarit të zakonshëm. Në disa interpretime, qasja e saj quhet neosalafije, për ta dalluar nga reformizmi i mëhershëm. Kundërshtimi i sundimit kolonial, imperializmit dhe laicizmit perëndimor lidhej me përpjekjen për të fituar ndikim në ligjërimin publik dhe për të ripërtërirë shoqërinë mbi parimet e islamit të hershëm.

Në përgjithësi, grupet dhe shoqatat e reja islamiste i akuzuan lëvizjet e mëparshme reformuese se ishin përthithur nga përparësitë e Perëndimit. Ato kritikuan edhe sundimtarët e qeveritë laike, duke i fajësuar për korrupsion, për mosmbrojtjen e mirëqenies së umetit, bashkësisë së besimtarëve, dhe për mospërmbushjen e detyrimeve islame ndaj saj. Ky aktivizëm përfshinte si dijetarë fetarë tradicionalë, ulema, ashtu edhe veprimtarë pa funksione klerikale.

Një shtysë e rëndësishme erdhi pas luftës arabo-izraelite të vitit 1967. Disfata dërrmuese e forcave arabe dobësoi besimin te nacionalizmi arab si ideologji dhe strategji e suksesshme. Më pas ndikuan revolucioni iranian i vitit 1979, pasojat destabilizuese të luftës Iran–Irak më 1980–1988 dhe Lufta e Gjirit më 1990–1991. Në këtë të fundit, forcat perëndimore u ftuan në Arabinë Saudite, shtet që e paraqet veten si mbrojtës të qyteteve të shenjta të Mekës e Medinës. Disa qeveri arabe u bashkuan me koalicionin perëndimor dhe dërguan forca kundër Irakut, një shteti tjetër arab; qeveri të tjera mbajtën qëndrime të ndryshme. Për kritikët e nacionalizmit panarab, kjo ndarje dëshmonte dobësimin e pretendimit se ai mund t'i bashkonte shtetet arabe në një politikë të përbashkët.

Sulmet e 11 shtatorit 2001 ndaj Shteteve të Bashkuara dhe ndërhyrja që pasoi në Afganistan sollën një tjetër fazë të pranisë ushtarake perëndimore. Bashkëpunimi i qeverive arabe me politikën amerikane ngjalli kundërshtime në popullsitë e tyre dhe ndikoi në mënyrën si ato e paraqitnin publikisht mbështetjen. Pjesëmarrja arabe nuk mori të njëjtën formë si koalicioni i Luftës së Gjirit, por nuk mungoi tërësisht: ndër vendet që kontribuuan në Afganistan ishin edhe Jordania dhe Emiratet e Bashkuara Arabe. Rëndësi politike pati tensioni midis bashkëpunimit shtetëror me Perëndimin dhe kundërshtimit shoqëror ndaj tij.

Me kalimin e kohës, pjesë të Vëllazërisë Myslimane iu afruan sërish programeve të reformës së moderuar, duke ruajtur njëkohësisht mbështetjen te burimet dhe shembulli i islamit të hershëm. Grupe të tjera përvetësuan metoda më militante, përfshirë xhihadizmin e dhunshëm; Al-Kaida përbën një shembull skajor të kësaj rruge. Këto dallime pengojnë që islamizmi politik, puna shoqërore islame dhe organizatat që përdorin terrorin të trajtohen si një dukuri e vetme.

Në hapësirën e krijuar nga dobësimi i nacionalizmit arab, lëvizjet islame u përqendruan edhe në problemet e brendshme të vendeve të veçanta dhe ndihmuan në riformulimin e identiteteve kombëtare. Ndonjëherë vetë qeveritë i nxitën. Pas ardhjes në pushtet më 1970, presidenti egjiptian Anwar al-Sadat përdori gjerësisht simbolikën islame, ftoi të ktheheshin veprimtarë islamistë nga mërgimi si kundërpeshë ndaj së majtës së organizuar dhe forcoi vendin e parimeve të sheriatit në sistemin juridik.

Një formë tjetër ndikimi ishte zhvillimi i shoqatave vullnetare bamirëse, të quajtura xhemije, që siguronin shërbime shoqërore. Në fillim të viteve 1990, numri i shoqatave të regjistruara të këtij lloji në Egjipt përmendej si mbi 12 800, krahas një numri të panjohur shoqatash të paregjistruara. Përmes shërbimeve dhe organizimit shoqëror, në shkallë të ndryshme afirmohej një alternativë islame. Në shumë vende arabe dhe në vende myslimane joarabe u shfaqën kështu zëdhënës fetarë e joklerikalë me programe për lidhjen e islamit me pushtetin shtetëror. Disa vepronin haptazi në jetën publike, disa në mënyrë të fshehtë dhe disa përdornin dhunën; qëllimet dhe metodat e tyre duhen dalluar rast pas rasti.