Parim dhe mënyrë organizimi politik që ndërthur vetëqeverisjen e njësive territoriale me qeverisjen e përbashkët në nivel federativ. Kompetencat ndahen, zakonisht me kushtetutë, ndërmjet institucioneve të përbashkëta dhe njësive përbërëse, të cilat ruajnë autoritet të garantuar në fusha të caktuara. Synimi është të pajtohen interesat kombëtare me ato rajonale ose territoriale përmes ndarjes së pushtetit, kontrollit të ndërsjellë dhe pjesëmarrjes së njësive në vendimet e përbashkëta.

Përkrahësit e paraqesin federalizmin si një rrugë ndërmjet centralizimit të tepruar që mund të shfaqet në një shtet unitar dhe shpërndarjes shumë të madhe të autoritetit në një konfederatë. Premtimi politik është që asnjë territor të mos mbetet përgjithmonë i pafavorizuar dhe që interesat e ndryshme të gjejnë vend brenda të njëjtit rend. Megjithatë, kjo është një aspiratë që duhet vlerësuar në praktikë, jo një rezultat që buron automatikisht nga emri ose forma kushtetuese.

Një qasje kritike ndaj konceptit identifikon tri paqartësi kryesore. E para lidhet me funksionimin real. Sistemet federale ekzistojnë në kontekste shumë të ndryshme dhe prodhojnë rezultate të ndryshme politike. Marrëdhëniet ndërmjet qendrës dhe rajoneve nuk ndjekin një model të vetëm. Për këtë arsye, nuk mund të supozohet se çdo sistem i quajtur federal i mbron interesat rajonale më mirë se çdo sistem i quajtur unitar. Një shtet unitar me autonomi të gjerë vendore mund të jetë në disa aspekte më i decentralizuar se një federatë me kontroll të fortë financiar ose partiak nga qendra.

Paqartësia e dytë lidhet me modelet teorike. Literatura dallon ndër të tjera federalizmin dual, bashkëpunues dhe organik. Modeli dual thekson ndarjen e fushave të përgjegjësisë ndërmjet niveleve. Modeli bashkëpunues vë në qendër ndërvarësinë, negociatat dhe kryerjen e përbashkët të detyrave. Modeli organik e sheh sistemin më shumë si një tërësi të integruar sesa si bashkim fushash të ndara.

Nëse këto merren si modele që mund të ekzistojnë njëkohësisht, kritika pyet nëse ndryshimet ndërmjet tyre janë aq të mëdha sa dobësojnë kuptimin e një kategorie të vetme. Nëse paraqiten si faza historike, me federalizmin dual të shekullit XIX, bashkëpunimin e mesit të shekullit XX dhe integrimin organik të fundit të atij shekulli, lind pyetja se sa mbetet i dallueshëm sistemi federal nga një shtet unitar i ndërlikuar. Ky është një shembull i debatit mbi tejshtrirjen konceptuale: rreziku që një term të mbulojë aq shumë dukuri, sa të humbasë saktësinë shpjeguese.

Paqartësia e tretë ka të bëjë me lidhjen ndërmjet rregullave kushtetuese dhe politikës reale. Dallueshmëria e federalizmit argumentohet më lehtë duke shqyrtuar ndarjen formale të kompetencave, institucionet dhe garancitë juridike. Por kultura politike, sistemi partiak, ndikimi i administratës dhe presionet e jashtme mund t'i ndryshojnë shumë pasojat e këtyre rregullave. Kritika e fortë ndaj «idesë federale» pretendon se mbështetja e saj është më bindëse në të drejtën kushtetuese sesa në shpjegimin empirik të decentralizimit dhe se përkrahësit juridikë shpesh i mbivlerësojnë garancitë formale. Ky është një pozicion polemik brenda studimit të federalizmit, jo një qëndrim i përbashkët i gjithë shkencës politike.

Debati ka pasoja praktike sepse federalizmi mund të bëhet simbol i ndarjeve të rënda. Megjithëse ofrohet si mënyrë për shmangien e konflikteve territoriale, njerëzit kanë luftuar si për ta mbrojtur, ashtu edhe për ta kundërshtuar. Ai bëhet veçanërisht i mprehtë në dy rrethana: kur një rajon kërkon të shkëputet nga një federatë ekzistuese; dhe kur kërkohet që një konfederatë e lirshme ose aleancë të zëvendësohet nga një federatë më e centralizuar. Në rastin e parë, çështja është ruajtja e bashkimit; në të dytin, transferimi i mëtejshëm i autoritetit drejt institucioneve të përbashkëta.

Federalizmi është, në këtë kuptim, një koncept thelbësisht i debatueshëm. Ai ofron një kuadër për bashkëpunim dhe pajtim ndërmjet interesave territoriale, por nuk e krijon vetvetiu gatishmërinë për kompromis. Sipas përfundimit skeptik, kur bashkëpunimi dhe konsensusi ekzistojnë, ato mund të mbahen edhe pa një kushtetutë federale; kur mungojnë, shpallja e federalizmit nuk mjafton për t'i prodhuar. Përkrahësit përgjigjen se institucionet federale mund të mbrojnë dhe të organizojnë pikërisht kushtet e bashkëpunimit. Vlerësimi kërkon, prandaj, shqyrtimin e rregullave dhe të marrëdhënieve reale të pushtetit në çdo rast.