Shkenca që studion marrëdhëniet ndërmjet organizmave dhe mjedisit të tyre, përfshirë ndërveprimet mes qenieve të gjalla dhe kushtet fizike të jetës. Fjala rrjedh nga rrënjë greke me kuptimin e studimit të shtëpisë ose të vendbanimit. Biologu gjerman Ernst Haeckel e përdori termin në veprën Generelle Morphologie der Organismen më 1866 dhe i dha një përkufizim të përgjithshëm që mbetet themelor për disiplinën: studimi shkencor i marrëdhënieve të organizmave me mjedisin. Kjo ndodhi kur industrializimi po ndryshonte peizazhin e Anglisë dhe të Gjermanisë, ndërsa zgjerimi ekonomik i mbështetur te hekurudhat po përhapej në Amerikën e Veriut. Shndërrimet e kësaj periudhe çuan në pasoja të mëdha ekologjike, ndër to zhdukja e pëllumbit shtegtar dhe afrimi i bizonit amerikan në prag të zhdukjes. Në jetën intelektuale ushtronte ndikim të jashtëzakonshëm Prejardhja e llojeve e Charles Darwin-it, botuar më 1859, dhe shpjegimi evolucionar i zhvillimit të qenieve të gjalla, i cili do të shtrihej edhe te njeriu.

Termi ka tri përdorime të dallueshme. Së pari, emërton një veprimtari shkencore: studimin e sistemit të ndërveprimeve që përfshin qeniet e gjalla. Së dyti, përdoret për vetë sistemin, pra për rrjetin real të marrëdhënieve shkakore ndërmjet specieve dhe mjedisit të tyre. Së treti, në përdorimin politik dhe etik, i cili nuk përkon domosdoshmërisht me përdorimin e ekologëve profesionistë, emërton një moral dhe një program politik të frymëzuar nga ndërvarësia ekologjike. Ky program zakonisht kritikon shkatërrimin e sistemeve ekologjike nga veprimtaria njerëzore dhe kërkon të krijojë ose të rivendosë harmoninë ndërmjet njeriut dhe natyrës. Nëse ky objektiv është i realizueshëm, çfarë kuptimi të qëndrueshëm mund të ketë dhe si lidhet me njohuritë shkencore, janë pyetje qendrore të ekologjisë politike.

Megjithëse rrënjët e saj intelektuale janë të hershme, përdorimi politik i fjalës u përhap veçanërisht pas rritjes së vetëdijes mjedisore në vendet perëndimore në fund të viteve 1960 dhe në fillim të viteve 1970. Në këtë periudhë, filozofë të moralit, sidomos norvegjezi Arne Næss, shqyrtuan pasojat etike të mendimit ekologjik. Næss-i dalloi ekologjinë e thellë nga ekologjia e cekët. E para kundërshton antropocentrizmin, domethënë vendosjen e interesave njerëzore si masën e vetme të vlerës, dhe thekson barazinë biosferike, diversitetin, simbiozën dhe decentralizimin. E dyta synon kryesisht ruajtjen e burimeve të Tokës, nga bukuria e peizazhit deri te lëndët djegëse fosile, për përdorimin e njeriut. Sipas argumentit të ekologjisë së thellë, ndryshimi i këndvështrimit mund të jetë i nevojshëm edhe për të arritur objektivat më modeste të ruajtjes së burimeve. Dallimi dhe parimet e propozuara mbetën objekt diskutimi për qartësinë e tyre, por ndërhyrja e Næss-it shprehu shqetësime të rëndësishme të kohës dhe nxiti zhvillimin e filozofisë së gjelbër në nivele popullore, polemike dhe akademike.

Kjo traditë është e larmishme, por një prirje e përbashkët e disa rrymave të saj është distancimi si nga kapitalizmi liberal, ashtu edhe nga marksizëm-leninizmi, të cilët mund të përmblidhen nën emrin industrializëm. Në këtë këndvështrim, të dyja traditat i japin përparësi zgjerimit të prodhimit. Filozofia e gjelbër kundërshton supozimet liberale, utilitariste dhe kryesisht ekonomike që mbizotëronin në shumë politika perëndimore para vitit 1970. Ekologjia dhe ekonomia kanë të përbashkët rrënjën greke që lidhet me shtëpinë ose habitatin, por në këto debate përfaqësojnë mënyra shpesh të kundërta të administrimit të tij.

Idetë që lidhen me respektin për natyrën janë shumë më të vjetra se këto emërtime. Shumë kultura tradicionale përmbajnë besime e praktika që nderojnë pjesë të natyrës dhe synojnë marrëdhënie të qëndrueshme me mjedisin; në këtë kuptim është folur për një filozofi protoekologjike. Disa autorë të gjelbër e kanë kundërvënë këtë trashëgimi me një interpretim të traditës hebraike dhe të krishterë, duke u mbështetur te Zanafilla 1:26 dhe nocioni i sundimit të njeriut mbi krijesat e tjera. Sipas këtij interpretimi kritik, njeriu është përfytyruar si i veçuar nga natyra dhe i pajisur me të drejta të pakufizuara mbi të. Përballja ndërmjet respektit pagan për natyrën dhe një teologjie antropocentrike është, megjithatë, një tezë polemike, jo një përshkrim i vetëm i këtyre traditave fetare. Vetë tradita e krishterë ofron kundërshembuj, ndër ta Shën Benedikti dhe sidomos Shën Françesku.

Sipas një kritike të ekologjisë politike, ajo mbështetet domosdoshmërisht në një rrëfim të rënies ekologjike: njerëzimi përfytyrohet si i aftë të jetojë në harmoni me natyrën dhe si dikur i vendosur në një marrëdhënie të tillë, e cila është prishur në një pikë të caktuar historike. Disa interpretime e vendosin këtë pikë te zëvendësimi i paganizmit nga krishterimi në Europë dhe më vonë te kolonizimi europian. Nuk është e domosdoshme që çdo teori ekologjike ta pranojë këtë rrëfim, por variantet e tij ndihmojnë të kuptohet larmia politike e lëvizjeve që i janë referuar natyrës.

Një traditë e mendimit gjerman e lidhi prishjen e marrëdhënies me natyrën me ndikimin hebraik. Në këtë kontekst është përmendur kritika e Ludwig Feuerbach-ut në Thelbi i krishterimit. Kur motive të tilla u bashkuan me teori racore, ato ushqyen antisemitizmin e Richard Wagner-it, të Houston Stewart Chamberlain-it dhe të nazizmit. Regjimi nazist miratoi më 1935 ligjin e mbrojtjes së natyrës, Reichsnaturschutzgesetz, një shembull i hershëm i legjislacionit gjithëpërfshirës në këtë fushë. Rudolf Hess-i, zëvendësudhëheqës i partisë, dhe ministri i bujqësisë Walther Darré shfaqën interes për bujqësinë biodinamike dhe organike; kjo prirje humbi ndikim me përparësitë e luftës pas vitit 1939. Këto lidhje historike nuk e bëjnë ruajtjen e natyrës në vetvete naziste, por tregojnë se argumentet natyraliste mund të përdoren brenda programeve politike shumë të ndryshme.

Disa shkrimtarë anglezë, ndër ta romancieri Henry Williamson, u tërhoqën nga aspektet natyraliste të mendimit nazist. J. R. R. Tolkien-i, përkundrazi, e kundërshtonte nazizmin si shtrembërim të traditave gjermanike që ai çmonte. Një rrymë tjetër ia atribuonte anglosaksonëve një afërsi të veçantë me natyrën dhe e shihte ardhjen e feudalizmit norman si pikë të rënies ekologjike. H. J. Massingham-i, C. S. Lewis-i dhe Sir Arthur Bryant-i shfaqën një lidhje të veçantë me Anglinë saksone. Në rrëfimin e Massingham-it, saksonët e afërt me natyrën zëvendësuan romakët shfrytëzues e protokapitalistë, u zëvendësuan vetë nga normanët, por gradualisht arritën t'i impononin vlerat e tyre Anglisë mesjetare. Më pas këto vlera u minuan nga burokracia kapitaliste e Tudorëve. Ky është një interpretim ideologjik i historisë, jo një përfundim i drejtpërdrejtë i shkencës ekologjike.

Një variant veçanërisht rrënjësor i kthimit prapa u paraqit nga Edward Goldsmith-i, redaktor i revistës The Ecologist gjatë viteve 1970. Sipas këtij këndvështrimi, njerëzit dëshirojnë të jetojnë në harmoni me natyrën, por këtë e kanë arritur vetëm në shoqëritë e gjuetarëve dhe të mbledhësve; si shoqëria bujqësore, ashtu edhe ajo industriale do të ishin ekologjikisht të paqëndrueshme. Kritikët e kanë cilësuar këtë si një version reaksionar të rrëfimit të rënies ekologjike.

Këto interpretime nxjerrin në pah problemin e kalimit nga përshkrimi shkencor te detyrimi moral. Ekologjia shkencore nuk ofron automatikisht një model të vetëm të stabilitetit dhe as një rol të paracaktuar harmonik për Homo sapiens-in. Ajo studion sisteme që ndryshojnë dhe evoluojnë. Njeriu, sikurse specie të tjera, ndryshon kushtet e jetës së organizmave të tjerë dhe ndikon në mundësitë e tyre për mbijetesë. Disa specie dëmtohen dhe të tjera përfitojnë. Pohimi se përfituesit mund të jenë më të shumtë është pjesë e një argumenti kritik ndaj përfytyrimit të natyrës si ekuilibër i pandryshueshëm; nuk përbën një rregull shkencor që dëmet njerëzore kompensohen vetvetiu. Nëse harmonia nënkupton mungesën e çdo ndikimi, njeriu nuk mund të jetojë në harmoni me natyrën. Nëse ajo nënkupton pjesëmarrjen në ndërveprimet që ndryshojnë mjedisin, ai nuk mund të dalë jashtë këtij sistemi.

Për të ilustruar shtrirjen e ndikimit njerëzor, në këtë argument janë përdorur vlerësime sipas të cilave veprimtaria njerëzore kishte ndryshuar drejtimin e zhvillimit ekologjik në rreth dy të tretat e sipërfaqes tokësore, kryesisht jashtë rajoneve polare dhe shkretëtirave. Kjo është një përllogaritje historike me varësi nga përkufizimi i ndryshimit, jo një madhësi e pandryshueshme. Peizazhi fshatar anglez është një shembull më konkret: ai është formuar nga veprimtaria njerëzore dhe nuk mund të ruajë të njëjtën pamje thjesht duke u lënë pa ndërhyrje.

Sipas kritikës që ndan faktet nga vlerat, asnjë doktrinë etike nuk rrjedh vetëm nga fakti i ekzistencës së marrëdhënieve ekologjike; duhet të përcaktojë edhe çfarë vlerash kërkon të mbrojë. Haeckel-i, për shembull, e lidhi shkencën me monizmin, që e shihte natyrën dhe mendjen brenda një tërësie, dhe me një kuptim fetar panteist: njeriu ndodhet brenda natyrës, jo mbi të. Por kritikët kundërshtojnë se ky pohim formal nuk përcakton vetvetiu nëse duhet ndërtuar një digë mbi një lumë ose mbjellë një pyll. Për këto vendime duhen vlera dhe arsye të tjera.

James Lovelock-u e shtjelloi paradoksin ekologjik në Gaia: Një vështrim i ri mbi jetën në Tokë. Ai e paraqiti jetën në Tokë, jo planetin si masë fizike dhe as vetëm jetën njerëzore, si një sistem të ndërthurur sistemesh me aftësi vetërregulluese. Në formulimin e tij provokues, njerëzimi mund të ndikojë më lehtë në mundësitë e mbijetesës së vet sesa të shkatërrojë ose të përmirësojë jetën si tërësi. Ai e shihte ndotjen edhe si një dukuri që prodhohet nga proceset natyrore dhe nuk e konsideronte energjinë bërthamore si në thelb të ndryshme nga çdo burim tjetër energjie. Këto janë pozicione të Lovelock-ut dhe nuk nënkuptojnë se çdo ndotje është e padëmshme. Sipas tij, njerëzit do t'i shërbenin më mirë interesit të tyre duke u udhëhequr edhe nga ndjenja e bukurisë dhe e mahnitjes për botën natyrore. Në një ton të afërt, Næss-i i përshkruante propozimet e veta etike si të sugjeruara, të frymëzuara dhe të përforcuara nga ekologjia, jo si përfundime të domosdoshme të saj.

Kështu, shprehjet ekologjikisht i drejtë dhe ekologjikisht i gabuar kërkojnë sqarimin e objektivave dhe të vlerave me të cilat gjykohet një veprim. Njohja e marrëdhënieve ekologjike është e domosdoshme për vlerësimin e pasojave, por nuk e zëvendëson zgjedhjen etike. Ekzistojnë arsye të forta që vendimet individuale dhe kolektive të marrin parasysh jo vetëm pasojat e veçanta mjedisore, por edhe ndërvarësinë, ndryshueshmërinë dhe kompleksitetin e sistemeve ekologjike.