E drejtë romake
October 18, 2026 2026-10-18 8:11Tërësia e normave, institucioneve dhe mendimit juridik që u zhvilluan në Romën e lashtë dhe në Perandorinë Romake. Ajo u bë një nga themelet e traditës së mëvonshme kontinentale të së drejtës civile. Termat nuk janë krejt të barasvlershëm: e drejta romake është një traditë historike e veçantë, ndërsa sistemet moderne të së drejtës civile janë zhvilluar prej saj përmes përpunimeve mesjetare, legjislacionit kombëtar dhe kodifikimeve të reja. Në këtë përdorim, e drejtë civile emërton një familje sistemesh juridike dhe jo vetëm degën që rregullon marrëdhëniet private.
Një pikë vendimtare ishte përmbledhja dhe riorganizimi i materialit juridik nën perandorin Justinian në shekullin VI të erës sonë. Puna filloi më 528; tekstet kryesore u nxorën gjatë viteve 529–534. Tërësia u njoh më vonë si Corpus iuris civilis. Ajo nuk ishte një kod i vetëm i përfunduar më 528 para erës sonë, por disa vepra me funksione të dallueshme, të cilave iu shtua legjislacioni i mëvonshëm.
Institucionet, të botuara më 533, paraqesin në formë mësimore elementet themelore të së drejtës. Ato shërbenin si hyrje për studentët dhe morën njëkohësisht autoritet juridik. Digjesti, i quajtur edhe Pandektat, u botua po më 533 dhe përmban fragmente të përzgjedhura e të përpunuara nga veprat e juristëve romakë. Digjesti dhe Pandektat janë dy emra të së njëjtës përmbledhje, jo dy vepra të ndara. Ajo përbëhet nga pesëdhjetë libra, të ndarë në tituj, dhe u organizua për qëllime studimore edhe në shtatë pjesë. Përmbajtja e saj nuk buron thjesht nga Institucionet; të dyja janë pjesë të projektit të përgjithshëm të kodifikimit.
Kodi i Justinianit, Codex Justinianus, përmbledh kushtetutat dhe aktet perandorake. Botimi i parë doli më 529 dhe teksti i rishikuar më 534. Kodi ndahet në dymbëdhjetë libra; nëntë të parët dhe tre të fundit kishin përmbajtje dhe histori përdorimi të dallueshme, ndërsa librat e fundit përfshinin veçanërisht administrimin, financat dhe çështjet publike. Ndarja nuk do të thotë se vetëm nëntë librat e parë ishin pjesë e Kodit.
Novelat, Novellae Constitutiones, janë ligje të reja të nxjerra pas Kodit të rishikuar. Ato u ruajtën në disa përmbledhje dhe përkthime, shpesh në greqisht, në dallim nga latinishtja e veprave kryesore të mëparshme. Një përmbledhje e rëndësishme përmban 168 novela; ky numër i referohet akteve juridike të mbledhura, jo 168 librave shpjegues të Kodit.
Trashëgimia romake ndikoi fort në përdorimin e kodeve dhe në formulimin sistematik të parimeve juridike në Europën kontinentale. Ajo ndikoi edhe në zhvillimin e së drejtës së integrimit europian, krahas traditave të tjera. Sistemet juridike nuk ndahen gjithnjë në familje të pastra: disa juridiksione bashkojnë elemente të së drejtës civile dhe të së drejtës së përgjithshme angleze.
Gjatë sundimit romak në Britani, nga pushtimi nën Klaudin deri te tërheqja e autoritetit perandorak në fillim të shekullit V, e drejta romake veproi për disa shekuj. Megjithatë, tradita juridike angleze e mëvonshme u formua kryesisht rreth common law-t, gjykatave mbretërore dhe precedentit, jo si vazhdim i drejtpërdrejtë i kodifikimit të Justinianit. Kjo nuk nënkupton mungesë të çdo ndikimi romak, as mungesë ligjesh të shkruara në të drejtën angleze.