Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike, i njohur si Bashkimi Sovjetik ose BRSS, ishte një shtet federal socialist që ekzistoi nga viti 1922 deri më 1991. U themelua më 30 dhjetor 1922 me bashkimin e republikave sovjetike dhe miratimin e traktatit përkatës; kushtetuta e parë e Bashkimit u miratua më 31 janar 1924. Shpërbërja e tij u përmbyll juridikisht më 26 dhjetor 1991. Këto data duhen dalluar nga fillimi i pushtetit bolshevik në Rusi, më 1917, dhe nga procesi politik i shpërbërjes që u zhvillua gjatë vitit 1991.

Në përbërjen e tij përfundimtare, të vendosur më 1956, Bashkimi Sovjetik kishte pesëmbëdhjetë republika: Armeninë, Azerbajxhanin, Bjellorusinë, Estoninë, Gjeorgjinë, Kazakistanin, Kirgizinë, Letoninë, Lituaninë, Moldavinë, Republikën Socialiste Federative Sovjetike të Rusisë, Taxhikistanin, Turkmenistanin, Ukrainën dhe Uzbekistanin. Estonia, Letonia dhe Lituania ishin përfshirë me forcë më 1940. Numri përfundimtar i pesëmbëdhjetë republikave u arrit pasi Republika Karelo-Finlandeze humbi statusin e republikës së Bashkimit dhe u përfshi si republikë autonome brenda Rusisë. BRSS-ja ishte shteti më i madh në botë për nga sipërfaqja dhe më 1991 kishte rreth 293 milionë banorë, të ndarë në një numër të madh grupesh etnike, gjuhësore e fetare.

Periudha sovjetike e historisë ruse lidhet me Revolucionin e Tetorit 1917. Rënia e rendit perandorak, revolucioni dhe lufta civile shoqëruan shpërbërjen e Perandorisë Ruse dhe krijimin e shteteve të pavarura në Baltik, Ukrainë dhe Gjeorgji. Pushteti sovjetik u rivendos ose u imponua në Ukrainë e Gjeorgji gjatë luftërave që përfunduan, në këtë drejtim, deri më 1921. Sovjetët, këshilla të punëtorëve, ushtarëve dhe fshatarëve, kishin pararendës në revolucionin e vitit 1905 dhe u bënë përsëri organe të rëndësishme mobilizimi në Revolucionin e Shkurtit 1917. Fillimisht në shumë prej tyre mbizotëronin menshevikët dhe socialistët revolucionarë. Vazhdimi i luftës dhe kriza politike rritën ndikimin bolshevik. Rrëzimi i Qeverisë së Përkohshme në tetor u miratua më pas nga Kongresi i Sovjetëve, por veprimi i drejtpërdrejtë për marrjen e pushtetit u organizua nga bolshevikët. Për këtë arsye, në interpretimin që thekson mënyrën e marrjes së pushtetit, ai përshkruhet edhe si grusht shteti brenda një procesi më të gjerë revolucionar.

Struktura institucionale e Rusisë Sovjetike u formua gradualisht, përmes rivalitetit ndërmjet sovjetëve, Këshillit të Komisarëve të Popullit, të quajtur Sovnarkom, sindikatave, ushtrisë dhe Partisë Komuniste. Që herët u shfaq një mospërputhje ndërmjet organeve prej të cilave regjimi pretendonte se buronte legjitimiteti i tij dhe qendrave ku merreshin vendimet reale. Sovjetët ruajtën statusin formal si burim i sovranitetit, por u nënshtruan ndaj drejtimit partiak. Edhe sindikatat u mënjanuan nga ushtrimi i një autoriteti të pavarur qendror. Kundërshtarët e kontrollit sindikal të ekonomisë argumentonin se ato përfaqësonin interesa tepër sektoriale. Madje u debatua nëse sindikatat kishin ende arsye të ekzistonin në një shoqëri ku, sipas ideologjisë zyrtare, shfrytëzimi ishte zhdukur.

Në konceptimin leninist, sindikatat shërbenin si lidhje ndërmjet partisë, shtetit dhe punonjësve, duke përçuar politikën e tyre te masat. Kjo pozitë e varur mbeti një tipar themelor i sistemit deri në ndryshimet e fundit të viteve 1980. Gjatë fazës kryesore të luftës civile, më 1918–1920, ushtria pati peshë të madhe. Trocki kërkoi një rol të zgjeruar ushtarak në organizimin e industrisë nëpërmjet militarizimit të punës. Megjithëse masa të tilla u provuan përkohësisht, propozimi i tij për ta institucionalizuar këtë mënyrë drejtimi hasi kundërshtim dhe nuk u bë zgjidhja përfundimtare e marrëdhënieve ndërmjet sindikatave, partisë dhe administrimit ekonomik.

Partia dhe Sovnarkomi u vendosën gradualisht si dy qendrat kryesore të pushtetit ekzekutiv, me epërsi gjithnjë e më të qartë të partisë. Lenini ishte kryetar i Sovnarkomit, krahas rolit të tij drejtues në parti. Nga viti 1918 deri te sëmundja e tij më 1922, qeveria funksionoi si organ i rëndësishëm vendimmarrës, por edhe Lenini ankohej se vendimet po kalonin vazhdimisht te Komiteti Qendror. Mbivendosja e posteve drejtuese të partisë dhe shtetit e lehtësonte këtë kalim. Bashkëjetesa e dy aparateve, partiak dhe shtetëror, mbeti një tipar i qëndrueshëm institucional, pa nënkuptuar se ato ishin qendra të barabarta ose të pavarura pushteti.

Bolshevikët kishin mbrojtur të drejtën e kombeve për vetëvendosje. Megjithatë, shumë prej tyre e konsideronin nacionalizmin një dukuri borgjeze dhe lokaliste dhe mendonin se interesat e popujve të ndryshëm do të realizoheshin më mirë brenda një bashkësie të gjerë socialiste. Disa prej këtyre qëndrimeve lidhnin zhvillimin e popujve jorusë me kulturën ruse, të cilën e vlerësonin si më të përparuar. Politika e shtetit përmbante kështu një tension ndërmjet njohjes institucionale të kombësive dhe synimit për tejkalimin e dallimeve kombëtare. Lenini ndikoi në kompromisin federal dhe në njohjen e kufijve e të kulturave kombëtare; formula e mëvonshme zyrtare kërkonte kulturë kombëtare në formë dhe socialiste në përmbajtje.

Për shumë vite politika synonte fillimisht afrimin e kombeve dhe më pas shkrirjen e tyre. Njëkohësisht, në shumicën e republikave joruse u promovuan kuadro nga kombësia që i jepte emrin republikës. U kodifikuan gjuhë kombëtare, ndonjëherë për herë të parë, dhe u ngritën institucione arsimore e kulturore që i mbështetnin. Këto masa patën pasoja të paparashikuara nga synimi unifikues: ato forcuan identitete, elita dhe struktura territoriale që më vonë u bënë mbështetje për lëvizjet kombëtare separatiste të fundit të viteve 1980.

Vitet 1929–1938 qenë vendimtare për krijimin e tipareve të sistemit që qëndroi deri në fund të periudhës sovjetike. Stalini, i cili kishte ndërtuar bazën e pushtetit si sekretar i përgjithshëm i partisë, udhëhoqi industrializimin e përshpejtuar dhe kolektivizimin bujqësor. U krijuan industri të mëdha dhe miliona njerëz u zhvendosën nga fshati në qytet. Paralelisht u zgjerua jashtëzakonisht represioni. Miliona njerëz vdiqën nga ekzekutimet, kushtet e kampeve të punës së detyruar dhe uria; vlerësimet ndryshojnë sipas periudhës dhe kategorive që përfshihen. Spastrimet brenda Partisë Komuniste ndryshuan thellësisht përbërjen e udhëheqjes. Aparati shtetëror dhe burokracia u rritën në përmasa të mëdha, veçanërisht institucionet që drejtonin ekonominë e komanduar.

Sulmi gjerman i vitit 1941 përbënte kërcënimin më të madh ushtarak për ekzistencën e shtetit sovjetik. Gjermania dhe Bashkimi Sovjetik kishin nënshkruar paktin e mossulmimit më 23 gusht 1939. Protokolli i tij i fshehtë ndante sfera interesi në Europën Lindore, duke përfshirë shtetet baltike; kjo marrëveshje ndërmjet dy fuqive nuk krijonte një të drejtë të ligjshme për aneksimin e vendeve të treta. Sulmi i befasishëm gjerman shkaktoi humbje të mëdha njerëzore e territoriale dhe tronditi udhëheqjen sovjetike. Ushtritë gjermane mbërritën pranë Moskës përpara se të ndaleshin dhe të sprapseshin gjatë dimrit. Bashkimi Sovjetik luajti një rol vendimtar në mposhtjen e Gjermanisë naziste, mori Berlinin dhe vendosi dominimin e vet mbi pjesën më të madhe të Europës Lindore. Kostoja njerëzore ishte jashtëzakonisht e lartë: vlerësimet historike përfshijnë të paktën 20 milionë viktima sovjetike, ndërsa llogaritje të mëvonshme japin shifra më të larta.

Pas luftës, fitorja dukej se e kishte përligjur sistemin politik: institucionet kishin përballuar luftën dhe ekonomia shënoi përsëri ritme të larta rritjeje. Përparimet në hapësirë dhe premtimi i Hrushovit për ndërtimin e komunizmit deri në vitet 1980 ushqyen optimizëm për të ardhmen. Por denoncimi prej tij i krimeve të Stalinit e dobësoi besimin në regjimin dhe në historinë e tij zyrtare. Një interpretim i krizës së mëvonshme e sheh këtë goditje ndaj legjitimitetit si faktor me pasoja afatgjata, krahas shkaqeve ekonomike dhe institucionale.

Konservatorizmi i administratës, sidomos në drejtimin ekonomik, shoqëroi ngadalësimin e rritjes dhe përhapjen e korrupsionit. Nga vitet 1970, krahasimet me ekonomitë perëndimore, për të cilat informacioni bëhej më i arritshëm, nxirrnin gjithnjë e më qartë problemet e produktivitetit, teknologjisë dhe nivelit të jetesës në sistemin sovjetik. Kjo minonte pretendimet ideologjike për epërsinë e socializmit. Nuk bëhej fjalë për një kalim të thjeshtë nga epërsia e përgjithshme ekonomike sovjetike te ajo perëndimore, por për dobësimin e një premtimi politik për kapërcimin e Perëndimit.

Ndërgjegjësimi për krizën ndihmoi ardhjen e Mihail Gorbaçovit në pushtet më 1985 dhe programin e tij të perestrojkës, të synuar për rigjallërimin e ekonomisë dhe të shoqërisë. Kuadri institucional nuk arriti t'u përgjigjej pakënaqësive të grumbulluara, ndërsa vetë reformat krijuan kosto dhe konflikte të reja. Lëvizjet kombëtare u bënë veçanërisht të fuqishme. Pas rreth dy vjetësh përplasjeje legjislative ndërmjet qendrës federale dhe republikave, marrëveshjet e fundit të vitit 1991 për krijimin e Bashkësisë së Shteteve të Pavarura e anashkaluan autoritetin e Bashkimit dhe i hapën rrugë përfundimit të ekzistencës së tij.