Bashkimi Evropian është një bashkim politik dhe ekonomik i shteteve evropiane, i zhvilluar përmes traktateve dhe institucioneve të përbashkëta. Ai përbën një nga shembujt më të avancuar të integrimit rajonal: ndërthur bashkëpunimin ndërqeveritar me elemente mbikombëtare, në të cilat vendimet dhe rregullat e përbashkëta kanë fuqi përtej vullnetit të veçuar të një qeverie. Veprimtaria e tij përshkruhet edhe si qeverisje në shumë nivele, sepse ndërveprojnë institucionet evropiane, shtetet dhe autoritetet rajonale e vendore. Angazhimi për një bashkim gjithnjë më të ngushtë ka qenë qëllimisht mjaft i hapur, duke lejuar interpretime të ndryshme të drejtimit përfundimtar të integrimit.

Bashkimi Evropian u krijua me hyrjen në fuqi të Traktatit të Mastrihtit më 1 nëntor 1993. Ky nuk ishte thjesht ndryshim emri i Bashkësisë Evropiane. Bashkimi i ri përfshiu bashkësitë ekzistuese dhe forma të tjera bashkëpunimi. Rrënjët institucionale ishin tri organizata juridikisht të dallueshme: Bashkësia Evropiane e Qymyrit dhe e Çelikut, Bashkësia Ekonomike Evropiane, e njohur edhe si Tregu i Përbashkët, dhe Bashkësia Evropiane e Energjisë Atomike, Euratom. Për këtë fazë të historisë së integrimit përdorej edhe emërtimi në shumës «Bashkësitë Evropiane». Afrimi i institucioneve të tyre nuk nënkuptonte që të tria ishin që nga fillimi një person juridik i vetëm.

Mastrihti vendosi një strukturë me tri shtylla. E para përfshinte bashkësitë dhe kishte karakter të theksuar mbikombëtar. E dyta ishte Politika e Përbashkët e Jashtme dhe e Sigurisë. E treta mbulonte bashkëpunimin në drejtësi dhe çështje të brendshme. Dy shtyllat e fundit mbështeteshin më shumë te marrëveshjet ndërmjet qeverive, me instrumente dhe procedura të ndryshme nga ligjvënia e shtyllës së parë; kjo nuk do të thoshte se çdo akt i tyre ishte pa fuqi juridike. Pas Traktatit të Amsterdamit, një pjesë e çështjeve të brendshme kaloi në fushën komunitare dhe shtylla e tretë u përqendrua te bashkëpunimi policor e gjyqësor në çështjet penale. Traktati i Lisbonës, i nënshkruar më 2007 dhe në fuqi nga 1 dhjetori 2009, e hoqi strukturën formale me tri shtylla, megjithëse politika e jashtme dhe e sigurisë ruajti procedura të posaçme.

Në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, bashkimi ekonomik e politik i Evropës u pa si mjet i rëndësishëm i rindërtimit dhe u mbështet edhe nga Shtetet e Bashkuara. Heqja dorë e menjëhershme nga sovraniteti kombëtar nuk dukej e realizueshme. Për këtë arsye u ndoq një qasje funksionaliste: bashkëpunimi në fusha të veçanta praktike do të krijonte interesa dhe institucione të përbashkëta që mund të nxisnin integrim më të gjerë. Këtë logjikë shprehu Plani Shuman, i përgatitur me rol qendror të Jean Monnet-së. Synimi udhëheqës ishte që lufta ndërmjet Francës dhe Gjermanisë të mos e shkatërronte më sigurinë dhe mirëqenien e kontinentit. Në bisedime u bashkuan Italia dhe tri vendet e Beneluksit, Belgjika, Holanda dhe Luksemburgu.

Rezultati ishte Traktati i Parisit, i nënshkruar më 18 prill 1951 dhe i hyrë në fuqi në korrik 1952, që krijoi Bashkësinë Evropiane të Qymyrit dhe të Çelikut ndërmjet gjashtë vendeve. Integrimi përfshinte dy sektorë themelorë për prodhimin ushtarak dhe synonte ta bënte shumë më të vështirë që shtetet të përgatitnin luftë kundër njëri-tjetrit në mënyrë të pavarur. Suksesi ekonomik i kësaj nisme e nxiti zgjerimin e integrimit, megjithëse projekti i Bashkësisë Evropiane të Mbrojtjes dështoi më 1954. Bashkësia e Qymyrit dhe e Çelikut pushoi juridikisht së ekzistuari më 2002, kur përfundoi afati pesëdhjetëvjeçar i traktatit të saj.

Planet për bashkëpunim në të gjithë ekonominë çuan te Traktatet e Romës, të nënshkruara më 25 mars 1957 dhe në fuqi nga 1 janari 1958. Ato krijuan Bashkësinë Ekonomike Evropiane dhe Euratomin. Tri bashkësitë patën një asamble dhe një gjykatë të përbashkët, ndërsa fillimisht ruajtën ekzekutivë dhe këshilla të veçantë. Traktati i Bashkimit të institucioneve, i nënshkruar më 1965 dhe në fuqi më 1967, vendosi një Komision dhe një Këshill të përbashkët për të tria. Mbretëria e Bashkuar fillimisht nuk mori pjesë dhe mbështeti krijimin e një alternative, Shoqatës Evropiane të Tregtisë së Lirë, EFTA.

Bashkësia Ekonomike Evropiane u bë qendra kryesore e integrimit. Në fushat ku gjashtë shtetet kishin arritur marrëveshje, u përcaktua një kalendar konkret, çka mundësoi krijimin relativisht të shpejtë të bashkimit doganor, tarifës së përbashkët të jashtme dhe themeleve të politikës së përbashkët tregtare. Kur marrëveshja ishte më e vështirë, traktatet linin më shumë paqartësi për hapat e ardhshëm. Një interpretim ndërqeveritar i këtij zhvillimi thekson se përparimet e mëdha vareshin nga pajtimi i interesave kombëtare. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se çdo vendim i mëvonshëm kërkonte unanimitet ose se institucionet mbikombëtare nuk fituan ndikim të vetin.

Traktatet hapën një varg çështjesh për negocim të mëtejshëm. Pritej që përfitimet e prekshme të politikave të përbashkëta të krijonin mbështetje për integrim shtesë. Komisioni përgatiste propozime legjislative që synonin zëvendësimin ose bashkërendimin e politikave kombëtare dhe kërkonte miratimin e Këshillit, ku përfaqësoheshin qeveritë. Bujqësia kishte rëndësi të veçantë për Francën dhe u përcaktua si përparësi. Politika e Përbashkët Bujqësore filloi më 1962 dhe, deri më 1966, ishte zhvilluar në një nga politikat e përbashkëta më të gjera e më me pasoja. Roli i jashtëm u zgjerua edhe përmes marrëveshjeve të ndihmës me ish-kolonitë franceze: marrëveshjes së Jaundesë më 1963 dhe Konventës së parë të Lomesë më 1975, si edhe marrëveshjeve dypalëshe tregtare me vende të tjera.

Vendimet e Gjykatës së Drejtësisë gjatë viteve 1960 zhvilluan parimet e efektit të drejtpërdrejtë dhe të përparësisë së së drejtës komunitare ndaj së drejtës kombëtare në fushën e zbatimit të saj. Këto parime i dhanë integrimit tipare të forta mbikombëtare dhe bënë që disa studiues ta përshkruanin rendin juridik si të afërt me një rend federal. Vendimmarrja e përbashkët mbetej megjithatë e vështirë, sepse prekte shpesh interesa themelore kombëtare. Me zhvillimin e traktateve u zgjerua edhe roli ligjvënës i Parlamentit Evropian krahas Këshillit.

Zgjerimi ndryshoi përmasat e organizatës. Gjashtë themeluesve iu shtuan Mbretëria e Bashkuar, Irlanda dhe Danimarka më 1973, Greqia më 1981, Spanja dhe Portugalia më 1986, si edhe Austria, Finlanda dhe Suedia më 1995. Kështu numri arriti në pesëmbëdhjetë. Më 2004 u anëtarësuan Qiproja, Republika Çeke, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, Malta, Polonia, Sllovenia dhe Sllovakia. Me Bullgarinë dhe Rumaninë më 2007, numri arriti në njëzet e shtatë. Këto shifra përshkruajnë fazat përkatëse historike. Turqia kishte kërkuar anëtarësim, ndërsa vende si Polonia, Hungaria dhe republikat Çeke e Sllovake, që në debatet e fillimit të viteve 1990 paraqiteshin si anëtare të mundshme, u përfshinë më pas në zgjerimin e vitit 2004.

Krahas zgjerimit ndodhi «thellimi» i integrimit. Ai përfshiu Sistemin Monetar Evropian, programin e tregut të vetëm të mbështetur nga Akti Unik Evropian i vitit 1986, politika rajonale e sociale dhe bashkëpunim në politikën e jashtme e mbrojtjen. Bashkëpunimi në emigracion, azil dhe luftën kundër kriminalitetit u nxit nga shtylla e drejtësisë dhe çështjeve të brendshme. Konferenca ndërqeveritare e vitit 1996, e parashikuar pas Mastrihtit, çoi te Traktati i Amsterdamit më 1997. Traktati i Nisës më 2001 dhe ai i Lisbonës më 2007 vazhduan reformat institucionale për t'iu përgjigjur zgjerimit dhe nevojës për vendimmarrje më të efektshme. Vetë Traktati i Mastrihtit ishte nënshkruar më 7 shkurt 1992, pas marrëveshjes politike të vitit 1991.

Një hap veçanërisht i thellë ishte faza përfundimtare e Bashkimit Ekonomik dhe Monetar, e filluar më 1 janar 1999 me euron. Shtetet pjesëmarrëse kaluan në një monedhë të përbashkët dhe në një politikë monetare të drejtuar nga Banka Qendrore Evropiane, ndërsa politikat ekonomike të qeverive mbetën objekt bashkërendimi. Euroja nuk u bë automatikisht monedha e çdo shteti anëtar. Zona euro kishte pesëmbëdhjetë anëtarë më 2008 dhe gjashtëmbëdhjetë nga viti 2009, me hyrjen e Sllovakisë. Monedha e përbashkët e thelloi integrimin e tregut; ajo nuk e krijoi programin e tregut të vetëm, i cili e kishte paraprirë.

Klauzolat e përjashtimit u dhanë disa vendeve mundësinë të mos merrnin pjesë në fusha të caktuara, pa e bllokuar bashkëpunimin e të tjerëve. Historikisht, shembuj ishin përjashtimet britanike dhe daneze lidhur me euron, rregullimet e posaçme britanike për drejtësinë dhe çështjet e brendshme dhe përjashtimi danez nga bashkëpunimi i mbrojtjes. Ky i fundit nuk ishte një përjashtim i përgjithshëm nga çdo pjesë e politikës së jashtme. Këto rregullime tregojnë se integrimi mund të zhvillohet me pjesëmarrje të ndryshme sipas fushave dhe periudhave.

Papërcaktueshmëria e synimit përfundimtar ka lehtësuar kompromise ndërmjet mbështetësve të integrimit më të thellë dhe mbrojtësve të autonomisë kombëtare. Përmes tyre, Bashkimi fitoi tipare të ngjashme me ato të një shteti, duke sfiduar konceptimet tradicionale të sovranitetit dhe të organizatës ndërkombëtare. Pas krijimit të euros u shtua debati nëse zhvillimi institucional dhe legjitimiteti demokratik e kishin ndjekur me të njëjtin ritëm integrimin ekonomik. Disa analiza theksonin mungesën e një identiteti të përbashkët mjaft të fortë në shoqërinë civile dhe e lidhnin këtë me problemin më të gjerë të deficitit demokratik. Kostot e përshtatjes ekonomike nuk shpërndahen njësoj ndërmjet shteteve, rajoneve dhe grupeve shoqërore. Këto vështirësi ndërthuren me sfidat e reja të sigurisë dhe të integrimit global ekonomik, të cilave politikat evropiane synojnë t'u japin të paktën një përgjigje të përbashkët të pjesshme.