Autonomia relative e shtetit është aftësia e institucioneve shtetërore për të vepruar sipas logjikës dhe objektivave të tyre, pa qenë thjesht zbatim i drejtpërdrejtë i kërkesave të një klase ose grupi shoqëror. Autonomia quhet relative sepse shteti vepron brenda marrëdhënieve ekonomike, shoqërore dhe ideologjike që e kushtëzojnë, edhe kur nuk urdhërohet drejtpërdrejt prej aktorëve të tyre.

Në një formulim strukturalist marksist, tërësia shoqërore përmban praktika ekonomike, politike, ideologjike dhe teorike. Ato ndërveprojnë, por secila ka një shkallë veçantie dhe zhvillimi të vet brenda kufijve që i përcakton vendi i saj në tërësi. Ky argument u përdor kundër reduktimit të çdo dukurie politike në një pasojë të menjëhershme të bazës ekonomike. Përkrahësit e tij e paraqitën si përgjigje ndaj pamjaftueshmërisë së interpretimeve ekonomiciste që i lidhnin me marksizëm-leninizmin sovjetik.

Pararendës të idesë mund të gjenden në analizat e Marksit dhe Engelsit për bonapartizmin, veçanërisht pas grushtit të shtetit të Louis-Napoléon Bonaparte-it më 2 dhjetor 1851. Shpallja e Perandorisë së Dytë më 1852 ishte një hap pasues. Nicos Poulantzas e zhvilloi dhe e bëri veçanërisht të njohur konceptin në librin Pushteti politik dhe klasat shoqërore të vitit 1968.

Sipas Poulantzasit, shteti kapitalist mund t'u shërbejë më mirë interesave afatgjata të klasës kapitaliste kur kjo klasë nuk qeveris drejtpërdrejt nëpërmjet anëtarëve të saj. Klasa që sundon në marrëdhëniet shoqërore nuk është domosdoshmërisht e njëjta me grupin që drejton politikisht aparatin shtetëror. Pavarësia relative nga kapitalistët individualë dhe nga fraksione të veçanta, si kapitali financiar ose sektorët industrialë, e lejon shtetin të veprojë si një kapitalist kolektiv. Ai mund të bashkërendojë interesa të ndryshme dhe të ruajë legjitimitetin përpara zgjedhësve, edhe duke marrë masa që kundërshtohen nga disa kapitalistë.

Koncepti është kritikuar për prirje funksionaliste dhe tautologjike. Nëse çdo veprim i shtetit shpjegohet më pas si i nevojshëm për ruajtjen e kapitalizmit, bëhet e vështirë të përcaktohet se çfarë prove do ta kundërshtonte teorinë. Duhet, prandaj, të tregohet konkretisht si formohen interesat, si merren vendimet dhe ku qëndrojnë kufijtë e autonomisë.

Edhe teoritë që e vendosin shtetin në qendër të analizës e shqyrtojnë autonominë, zakonisht si aftësi për të ndjekur objektiva pavarësisht nga kërkesat ose interesat e grupeve dhe klasave shoqërore. Këto qasje shpesh përdorin një vazhdimësi ndërmjet shteteve të forta dhe shteteve të dobëta, në vend të formulimit marksist të autonomisë relative. Dallimi ka qenë veçanërisht me ndikim në diskutimet mbi shtetin zhvillimor, pra shtetin që ndërhyn aktivisht për të drejtuar zhvillimin ekonomik.