Aristoteli (rreth 384–322 p.e.s.) ishte filozof grek. Lindi në një familje të pasur të Greqisë veriore, ku i ati shërbente si mjek i mbretit të Maqedonisë. Më 367 p.e.s. shkoi në Athinë dhe iu bashkua Akademisë së Platonit, ku studioi dhe dha mësim deri në vdekjen e Platonit, më 347. Pas disa vitesh udhëtimesh e kërkimesh në Egjeun lindor, Filipi i Maqedonisë e ftoi të bëhej mësues i Aleksandrit të Madh, atëherë ende i ri. Më 335 u kthye në Athinë dhe themeloi shkollën e vet filozofike, Liceun. Punoi aty derisa një valë e fortë armiqësie ndaj maqedonasve e shtyu të tërhiqej në Eube. Vdiq vitin pasues.

Kërkimet e tij të para të pavarura ishin kryesisht biologjike; metodat dhe konceptet e shkencëtarit të natyrës përshkuan mendimin e tij gjatë gjithë jetës. Interesat dhe dijet e tij kishin shtrirje të jashtëzakonshme. Krahas disa veprave të rëndësishme biologjike, shkroi traktate për fizikën, metafizikën, logjikën, psikologjinë, estetikën, etikën dhe politikën. Shkencat i ndante në tri kategori kryesore: teorike, prodhuese dhe praktike. Etika dhe politika janë shkenca praktike, sepse synojnë jo vetëm njohjen, por edhe veprimin: ndryshimin e mënyrës se si njerëzit e drejtojnë jetën. Duke u larguar nga qasja e Platonit, Aristoteli mendonte se këto shkenca duhet të mbështeteshin në të dhëna empirike dhe në klasifikimin sistematik të tyre. Së bashku me një grup nxënësish hulumtoi strukturën dhe historinë politike të 158 kushtetutave, nga të cilat ka mbijetuar vetëm «Kushtetuta e Athinës». Disa rezultate të këtyre kërkimeve gjenden, megjithatë, në veprën e tij politike më të njohur, «Politika». Duke ndërthurur analizën, përshkrimin dhe këshillimin normativ, ajo paraqet disa rendime kushtetuese, ndër të tjera ato të Spartës, Kretës dhe Kartagjenës. Aristoteli përshkruan e analizon edhe teoritë politike të filozofëve të tjerë, veçanërisht të Platonit, ose interpretimet që ai vetë u jep këtyre teorive.

Kuadri biologjik i mendimit të tij formëson edhe analizën e natyrës, prejardhjes dhe qëllimit të shtetit. Ndërsa disa sofistë kishin pohuar një kundërvënie midis natyrës dhe kulturës, Aristoteli përpiqet të tregojë se «njeriu është një qenie politike»: një qenie që, nga natyra, jeton në polis, pra në qytet-shtet. Fillimisht shqyrton mënyrën se si lind qytet-shteti. Sipas tij, ekzistojnë dy forma themelore të bashkimit njerëzor: bashkimi i mashkullit me femrën për riprodhim dhe bashkimi i zotërisë me atë që ai e quan «skllav natyror», për sigurimin e ndërsjellë të jetesës. Prej këtyre bashkimeve formohet familja ose ekonomia shtëpiake. Familjet bashkohen në fshatra dhe fshatrat në polis, të cilin ai e kupton si një bashkësi të vetëmjaftueshme, të lidhur nga praktika dhe vlera të përbashkëta. Jeta në polis është, kështu, përfundimi i natyrshëm i dy formave themelore të bashkimit. Në këtë shpjegim nuk ka kundërvënie midis natyrës e kulturës dhe as ndonjë kontratë shoqërore artificiale që krijon shtetin.

Argumenti i dytë mbështetet në analizën e natyrës njerëzore dhe të jetës së përmbushur, e cila përmendet te «Politika», por shtjellohet më hollësisht tek «Etika e Nikomakut». Për të jetuar mirë, duhet të ushtrojmë aftësitë intelektuale dhe morale që zotërojmë si pjesëtarë të llojit njerëzor. Sipas Aristotelit, këto aftësi, sidomos aftësia për të vepruar drejt, nuk mund të ushtrohen jashtë kuadrit të shtetit. Shteti quhet i vetëmjaftueshëm pikërisht sepse siguron gjithçka të nevojshme për një jetë të mirë e të përmbushur; sigurimi i kësaj jete përbën qëllimin e tij kryesor. Edhe në këtë kuptim, ai përputhet me natyrën njerëzore. Aristoteli pohon se vetë shteti është një entitet natyror: jo vetëm buron nga bashkimet natyrore të mashkullit me femrën dhe të zotërisë me skllavin, por është edhe përmbushja natyrore e bashkimeve të mëparshme. Meqë natyra kuptohet edhe përmes qëllimit përfundimtar të një gjëje, shteti, sipas tij, i përket kategorisë së sendeve që ekzistojnë nga natyra («Politika», I, 2). Kjo qasje e çon herë pas here ta trajtojë shtetin si një lloj qenieje mbiindividuale, pjesë të së cilës janë individët, pa vlerë të pavarur prej saj. Prirje të tilla kanë nxitur akuza për totalitarizëm ndaj mendimit të tij; në një pasazh madje thuhet se qytetari i përket shtetit («Politika», VIII, 1).

Për Aristotelin, qytetaria nuk përfshin të gjithë banorët e shtetit. Ai dallon tre përbërës themelorë të qeverisjes: vendimmarrjen, zbatimin dhe gjykimin. Qytetarin e përcakton përmes pjesëmarrjes aktive të paktën në funksionet vendimmarrëse dhe gjyqësore. Kjo pjesëmarrje kërkon aftësi arsyetimi e drejtimi, si dhe një masë të caktuar kohe të lirë dhe edukimi. Sipas tij, këto kushte mund t'i plotësojnë vetëm meshkujt e lindur të lirë që nuk punojnë si zejtarë. Ai mendon se disa njerëz kanë vetëm aq aftësi arsyetimi sa të kuptojnë e të zbatojnë udhëzimet e të tjerëve, pa qenë në gjendje të marrin vetë vendime të arsyetuara. Këta i quan «skllevër natyrorë», të paaftë për pjesëmarrje në vendimmarrjen politike, dhe pretendon se ata do të jetonin më mirë nëse jetën ua drejtonte dikush tjetër. Mbi këtë argument mbështet idenë se marrëdhënia zotëri–skllav është themelore dhe natyrore. Këto janë qëndrime të filozofisë së tij, jo përfundime të pranuara për aftësitë ose vlerën e qenieve njerëzore.

Aristoteli mendon gjithashtu se gratë do të jetonin më mirë nën drejtimin e dikujt tjetër: megjithëse ua njeh aftësinë për të arsyetuar, ai pretendon se tek ato kjo aftësi nuk ushtron autoritet të plotë, sepse ndikohet nga emocionet. Zejtarët dhe punëtorët e krahut i përjashton me arsyetimin se puna ua heq kohën e nevojshme si për pjesëmarrjen politike aktive, ashtu edhe për zhvillimin intelektual që ajo kërkon. Edhe të huajve me banim në qytet ua mohon qytetarinë. Për rrjedhojë, vetëm një pjesë relativisht e vogël e banorëve të shtetit quhen qytetarë. Në disa pasazhe shkruan sikur këta joqytetarë të mos ishin as pjesëtarë të shtetit, por vetëm një kusht i domosdoshëm për ekzistencën e tij («Politika», III, 3 dhe VII, 8). Të paktën në rastin e grave dhe skllevërve, kjo pikëpamje duket në tension me argumentin e librit I, sipas të cilit shteti zhvillohet prej familjes.

Në librat III dhe IV të «Politikës», Aristoteli klasifikon dhe analizon format e ndryshme kushtetuese. Një dallim fillestar mbështetet në dy pyetje: kush sundon dhe në dobi të kujt? Sundimi mund të ushtrohet nga një person, nga pak veta ose nga shumë veta; mund të ushtrohet mirë, në dobi të të gjithë bashkësisë, ose keq, në dobi të vetë sunduesve. Tri format e drejta janë monarkia, aristokracia dhe politia; shtrembërimet përkatëse janë tirania, oligarkia dhe demokracia. «Demokracia» këtu përdoret në kuptimin e veçantë të klasifikimit aristotelian, jo me domethënien normative që ka zakonisht sot. Në praktikë, pakica sunduese është zakonisht e pasur, ndërsa shumica është e varfër; për këtë arsye, pozita ekonomike është kriter përcaktues të paktën po aq i rëndësishëm sa numri i sunduesve. Kushtet ekonomike formësojnë qëllimet dhe vlerat e atyre që kanë pushtetin, duke i dhënë çdo kushtetute tiparet e veta: oligarkia synon shtimin e pasurisë, ndërsa demokracia lirinë. Më tej Aristoteli e nuancon këtë klasifikim: secila nga gjashtë format themelore ka variante, të cilat mund të ndërthuren në mënyra të ndryshme. Prandaj shpesh është më e saktë të thuhet se një kushtetutë ka, për shembull, disa tipare demokratike, sesa të trajtohet si një formë plotësisht e pastër.

Gjykimi i tij për vlerën relative të këtyre rendimeve është i ndërlikuar. Ai parapëlqen qartësisht kushtetutat që synojnë të mirën e përbashkët ndaj atyre që u shërbejnë vetëm interesave të veçanta. E mira e përbashkët duhet të mbështetet në drejtësinë shpërndarëse: një pjesë më e madhe e të mirave dhe e nderimeve u takon qytetarëve që japin kontribut më të madh për shtetin. Por forma më e mirë kushtetuese varet nga rrethanat. Nëse shfaqet një njeri jashtëzakonisht i urtë e i virtytshëm, me kontribut të jashtëzakonshëm për shtetin, parimi i drejtësisë shpërndarëse, sipas Aristotelit, do të përligjte që atij t'i jepej pushteti më i lartë dhe të lejohej të sundonte edhe mbi ligjin. I njëjti argument vlen për një grup me virtyt të jashtëzakonshëm. Megjithatë, meqë një monarki ose aristokraci e tillë ideale ka pak gjasa të ekzistojë, forma më e mirë për shumicën e shteteve është politia: ndërthurja e demokracisë me oligarkinë, ku pushteti u takon njerëzve me pasuri të mesme. Kjo shtresë, mendon ai, ka më shumë gjasa të veprojë sipas arsyes dhe më pak gjasa të bjerë pre e përçarjeve dhe skajshmërive që nxisin si pasuria e madhe, ashtu edhe varfëria. Ai e lidh shprehimisht, ndonëse në mënyrë problematike, këtë pozitë të mesme me «mesin» që tek «Etika e Nikomakut» përkufizon virtytin. Vendimet e shtresës së mesme kanë gjithashtu më shumë gjasa të pranohen gjerësisht. Të gjithë këta faktorë nxisin qëndrueshmërinë politike.

Qëndrueshmëria politike është për Aristotelin një nga të mirat më të rëndësishme. Në librat V dhe VI ai shqyrton gjerësisht rrethanat që e forcojnë ose e minojnë atë. E konsideron me vlerë të trajtojë edhe masat për ruajtjen e kushtetutave të shtrembëruara; në rastin e tiranisë, njohja e taktikave të tiranit mund të kuptohet edhe si mënyra më e mirë për të parandaluar shfaqjen e tij. Shkaku kryesor i paqëndrueshmërisë kushtetuese dhe i revolucionit është pakënaqësia që buron nga pabarazia e perceptuar. Të gjithë pranojnë se duhet të ketë drejtësi dhe se kjo nënkupton barazi përpjesëtimore, por nuk pajtohen për kriterin e përpjesëtimit: demokratët e lidhin me lirinë, oligarkët me pasurinë.

Për të siguruar qëndrueshmërinë, duhet parandaluar kjo pakënaqësi duke u dhënë sa më shumë njerëzve të paktën një pjesë të nderimeve, posteve dhe përfitimeve. Ligjet duhet të pengojnë skajshmëritë e pasurisë dhe varfërisë dhe të shtojnë numrin e pjesëtarëve të shtresës së mesme. Mbështetja e kësaj shtrese është vendimtare për ata që ushtrojnë pushtetin. Rëndësi jetike ka edhe përfshirja e kundërshtarëve të kushtetutës brenda strukturës së saj. Megjithatë, mjeti më i efektshëm mbrojtës është edukimi. Nëpërmjet tij, shteti mund t'i mësojë të rinjtë me mënyrat e jetesës dhe të veprimit që kërkon rendi kushtetues; pa krijimin e këtyre zakoneve, ligjet mbeten të pafuqishme.

Kjo qasje praktike shfaqet edhe në përshkrimin e papërfunduar të shtetit ideal në librat VII dhe VIII. Aristoteli thekson se edhe ideali duhet të qëndrojë brenda kufijve të së mundshmes. Meqë qëllimi i shtetit është jeta e mirë dhe kjo është jeta sipas virtytit, shteti ideal është ai që ua lehtëson më shumë qytetarëve ushtrimin e virtytit. Për këtë nevojiten kushte të caktuara materiale; ai jep këshilla për territorin, furnizimin me ushqime, mbrojtjen dhe madhësinë e popullsisë. Sipas shkallës së polis-it që ka parasysh, pothuajse të gjitha shtetet moderne do të ishin tepër të mëdha për t'u quajtur shtete në kuptimin e tij. Sërish, faktori kryesor është edukimi, që synon formimin e qytetarëve të mirë. Meqë jeta e mirë dhe qytetaria e mirë janë, sipas tij, çështje objektive, edukimi qytetar duhet të mbështetet në parime objektive dhe të jetë i njëjtë për të gjithë. Kjo siguron edhe njëtrajtshmëri, e përmes saj qëndrueshmëri. Për ta garantuar këtë edukim të përbashkët, organizimi i tij duhet t'i takojë shtetit. Mbetet e diskutueshme se deri ku shtrihet përfshirja e grave në këtë «të gjithë»: përjashtimi i tyre nga qytetaria do të sugjeronte se nuk kanë nevojë për të njëjtin formim si meshkujt, por Aristoteli e thotë qartë se duhet të marrin të paktën njëfarë edukimi.

Pavarësisht theksit mbi masën dhe zbatueshmërinë, mendimi i tij ka karakter të fortë autoritar. Shteti ideal përcakton kur një individ mund të ketë fëmijë dhe kur mund të ketë marrëdhënie seksuale pa qëllim riprodhimi; vendos cilat vepra arti mund të shihen ose të dëgjohen dhe madje cilat vegla muzikore mund të mësojë një fëmijë. Sikurse Platoni, Aristoteli mendon jo vetëm se jeta e mirë ka përmbajtje objektive, por edhe se e mira mund të njihet dhe se ai që e njeh ka të drejtë t'ua përcaktojë të tjerëve. Mundësia e një të drejte për t'i refuzuar këto përcaktime nuk shtrohet.

«Politika» ka ndikuar te filozofë shumë të ndryshëm, si Toma i Akuinit dhe Hegeli, dhe përbën një sfond thelbësor për të kuptuar Makiavelin, Bodinin dhe Hooker-in. Në mendimin më të vonshëm, shumë prej nocioneve të saj kanë ushqyer autorë komunitaristë si Alasdair MacIntyre dhe Michael Sandel.