Aparteidi ishte sistemi i ndarjes dhe i sundimit racor i institucionalizuar nga qeveria e Afrikës së Jugut pas vitit 1948 dhe i çmontuar gjatë tranzicionit që përfundoi me zgjedhjet demokratike të vitit 1994. Fjala vjen nga gjuha afrikaans dhe do të thotë «veçim» ose «ndarje». Viti 1989 shënoi ndryshim të rëndësishëm të udhëheqjes dhe të drejtimit politik, por jo përfundimin e menjëhershëm të sistemit.

Daniel François Malan, udhëheqës i Partisë Kombëtare, e përdori termin në parlament më 1944. Ai u bë një nga parullat kryesore të fushatës fituese të partisë më 1948 dhe ndihmoi në bashkimin e grupeve e klasave të ndryshme të afrikanerëve, popullsisë së bardhë me traditë kryesisht afrikaansfolëse. Për katër dhjetëvjeçarë shërbeu si justifikim i programit racor të regjimit.

Ndarja racore nuk filloi më 1948. Qeveritë e bardha e kishin praktikuar përpara dhe pas krijimit të Bashkimit të Afrikës së Jugut, ndërsa shumë masa të mëvonshme zhvillonin ligje të mëparshme të miratuara nga institucione të kontrolluara kryesisht nga të bardhët. Punëtorët e bardhë gëzonin privilegje në një ekonomi që mbështetej gjerësisht te puna e popullsisë së zezë. Shumica afrikane, afërsisht tri të katërtat e popullsisë në përshkrimet e periudhës, përjashtohej nga pushteti politik dhe i nënshtrohej detyrimit të mbështetur në ligj.

Ndarja e tokës ishte një nga themelet e sistemit. Ligji i vitit 1913 e kufizoi hapësirën e tokës të përcaktuar për afrikanët në rreth 7 për qind, ndërsa rregullimi i vitit 1936 e zgjeroi atë në afërsisht 13 për qind; rreth 87 për qind mbetej në hapësirën e rezervuar për pronësinë e bardhë. Pas vitit 1948, dallimet dhe veçimi, tashmë të përhapura, u bënë më të ngurta e më sistematike. Synimi ishte ruajtja e ndarjes së përhershme, duke mbyllur perspektivën e integrimit të barabartë.

Ligjet kyçe të viteve të para përfshinin ndalimin e martesave të përziera më 1949, regjistrimin e popullsisë sipas kategorive racore më 1950, përcaktimin e zonave të banimit për grupe të ndryshme më 1950 dhe shtypjen e komunizmit po atë vit. Ristrukturimi diskriminues i arsimit për popullsinë afrikane u institucionalizua me Ligjin e Arsimit Bantu të vitit 1953. Këto masa e shtrinin kontrollin nga identiteti juridik dhe familja te banimi, arsimi dhe veprimtaria politike.

Një nga arkitektët kryesorë ishte Hendrik Frensch Verwoerd, ideolog i Partisë Kombëtare, ministër për çështjet e popullsisë afrikane më 1950–1958 dhe më pas kryeministër deri në vrasjen e tij më 1966. Përballë lëvizjeve për vetëvendosje dhe pavarësi në pjesë të tjera të Afrikës, ai argumentonte se vetëvendosja e të bardhëve dhe e pakicave të tjera nuk mund të pajtohej me qeverisjen nga shumica afrikane. Zgjidhjen e shpallur e gjente te «zhvillimi i veçuar» i grupeve.

Programi premtonte pavarësi të ardhshme për territore të caktuara si atdhe të grupeve etnike afrikane, të njohura si bantustane. Caktimi i përkatësisë ndaj këtyre territoreve përdorej për të dobësuar ose mohuar të drejtat e afrikanëve që jetonin e punonin në pjesën tjetër të vendit. Ata mund të trajtoheshin si banorë të përkohshëm dhe të dëboheshin drejt bantustaneve gjatë trazirave politike ose papunësisë masive. Nën gjuhën e «kujdestarisë», shumica kufizohej në territore që nuk mund t'i siguronin jetesën; kjo varësi ndihmonte në ruajtjen e një fuqie punëtore të lirë e të nënshtruar për ekonominë e kontrolluar nga të bardhët.

Kundërshtimi i brendshëm u shtyp me forcë. Më 1960 u ndaluan lëvizjet kryesore politike afrikane dhe shumë udhëheqës u burgosën ose u detyruan të mërgonin. Në vitet 1970 kritika u zgjerua jo vetëm ndër liberalët e bardhë, por edhe ndër një brez të ri afrikanësh të rritur nën aparteid dhe të ndikuar nga ideologjia e Ndërgjegjes së Zezë. Kryengritja e Sowetos më 1976 ishte pikë vendimtare e qëndresës. Rezistenca u ushqye më tej nga fundi i sundimit të pakicave të bardha në vende të tjera të rajonit dhe nga shtimi i trysnisë ndërkombëtare për sanksione.

Ndër të bardhët reformatorë u forcua bindja se aparteidi ishte gjithnjë e më pak i zbatueshëm dhe ekonomikisht i leverdishëm. Një shoqëri urbane e ndërvarur, me industri në rritje, kërkonte një treg të brendshëm më të gjerë dhe punonjës afrikanë të arsimuar e të kualifikuar. Ndarja e detyruar dhe kufizimi i mundësive binin ndesh me këto nevoja. Heqja graduale e disa formave të diskriminimit në jetën e përditshme dhe njohja e sindikatave të punëtorëve të zinj më 1979 dëshmonin rishikime në politikën e pasardhësve të Verwoerdit.

Ndërkohë, katër bantustanet e shpallura «të pavarura» dhe gjashtë territoret vetëqeverisëse vuanin nga mungesa e burimeve, infrastrukturës dhe investimeve të nevojshme për zhvillim të qëndrueshëm; pavarësia e shpallur e katër të parave nuk mori njohje ndërkombëtare. Ato nxirrnin në pah kundërthënien e një politike që shpallte vetëvendosje, por prodhonte varësi. P. W. Botha, i ardhur në krye të qeverisë më 1978, u largua edhe nga përdorimi i vetë fjalës aparteid, pa hequr dorë menjëherë nga baza racore e rendit politik.

Ndryshimet kushtetuese që hynë në fuqi më 1984 krijuan një president me pushtet ekzekutiv dhe parlament me tri dhoma të organizuara sipas kategorive racore. Shumica e zezë afrikane mbetej e përjashtuar. Reforma nxiti kundërshtim të gjerë dhe trazira të vazhdueshme gjatë viteve 1984–1986. Qeveria shpalli gjendje të jashtëzakonshme; shtypja shtetërore dhe dhuna politike, përfshirë veprime të dhunshme nga kundërshtarë të regjimit, u përshkallëzuan.

Bashkësia ndërkombëtare vendosi sanksione të tjera, ndërsa bankat e huaja kufizuan financimin dhe investimet. Pasoi krizë financiare në një ekonomi që vuante tashmë nga recesioni i zgjatur dhe papunësia e lartë. Fundi i Luftës së Ftohtë në rajon dhe pavarësia e Namibisë e shtuan trysninë për demokratizimin e vetë Afrikës së Jugut.

Aparteidi nuk gëzonte më mbështetjen e njëtrajtshme të zgjedhësve të bardhë, madje as të bërthamës afrikanere. Katër dhjetëvjeçarë përmirësimi të pozitës shoqërore, punësimi të mbrojtur shtetëror dhe përfitimesh të mirëqenies kishin zbutur nacionalizmin militant të një pjese të kësaj bashkësie. Ndarjet klasore dhe të statusit kishin dobësuar kohezionin e dikurshëm. Ashtu si anglishtfolësit e bardhë, shumë afrikanerë kishin tashmë interesa të mëdha për të humbur nga konflikti dhe pasiguria e brendshme.

Krahu i djathtë ekstrem ishte shkëputur nga Partia Kombëtare më 1982 për të krijuar Partinë Konservatore. Më 1989 u forcua mbështetja për udhëheqjen e F. W. de Klerkut dhe për një rend të ri politik. De Klerku liroi Nelson Mandelën dhe të burgosur të tjerë politikë, hoqi ndalimin e organizatave nacionaliste afrikane dhe të komunistëve, ndërsa deri më 1992 ligjet kryesore të aparteidit ishin shfuqizuar. Negociatat dhe zgjedhjet e vitit 1994 i dhanë fund institucionalisht sundimit politik të pakicës së bardhë.

Ndryshimi preku edhe institucionet që kishin mbështetur sistemin. Në traditën e Kishës së Reformuar Holandeze, e cila kishte përdorur argumente biblike për ndarjen racore, pati përçarje dhe rishikim të qëndrimeve. Pjesa kryesore e kishës së bardhë pranoi se aparteidi përbënte gabim dhe mëkat, ndërsa në botën reformuese justifikimi i tij teologjik u dënua edhe si herezi. Edhe Broederbond-i, rrjeti elitar afrikaner që kishte ndihmuar në formimin e politikës së aparteidit dhe të cilit i atribuohej ndikim tepër i madh në qeveri, shqyrtoi pranimin e anëtarëve jo të bardhë. Këto ndryshime shënuan dobësimin e bazës institucionale, shoqërore dhe ideologjike të sistemit.