Ndërgjegjësimi për ndarjet shoqërore dhe për përkatësinë në një klasë ose shtresë të caktuar; në kuptimin politik më të ngushtë, njohja e interesave të përbashkëta të një klase dhe gatishmëria për të vepruar kolektivisht në mbrojtje të tyre. Tradita e lidhur me Hegelin dallonte ekzistencën objektive të një grupi shoqëror nga vetëdija subjektive e anëtarëve të tij. Te Marksi, ky dallim merr rëndësi për kalimin nga një pozitë e përbashkët në marrëdhëniet e prodhimit te organizimi si forcë politike.

Marksi nuk e mohonte domosdoshmërisht ekzistencën shoqërore të një klase pa vetëdije të përbashkët, por argumentonte se një grup i tillë nuk vepronte efektivisht si klasë politike. Në analizën e tij të fshatarëve me prona të vogla në Francën e shekullit XIX, ai vërente se kushtet dhe interesat e ngjashme nuk krijonin vetvetiu bashkësi kombëtare ose organizim politik. Izolimi i familjeve dhe lidhjet kryesisht lokale e pengonin veprimin e përbashkët. Këtë analizë të fshatarësisë franceze ai e zhvilloi në «Tetëmbëdhjetë Brymeri i Louis Bonaparte-it».

Për Marksin, proletariati modern përbënte rastin më të qartë të mundësisë për formimin e vetëdijes klasore. Ai priste që punëtorët të zhvillonin ndjenjën e një fati të përbashkët, sepse kishin interesa të përbashkëta në raport me kapitalin, përqendroheshin në fabrika dhe qytete dhe komunikonin vazhdimisht me njëri-tjetrin. Sipas analizës së tij, zhvillimi kapitalist do të zvogëlonte dallimet ndërmjet tyre, do të rriste varfërimin dhe do ta shndërronte klasën punëtore në një shumicë gjithnjë e më të madhe të popullsisë. Këto kushte pritej ta nxitnin solidaritetin dhe organizimin politik.

Megjithatë, Marksi e dinte se punëtorët nuk silleshin gjithmonë sipas këtij solidariteti. Disa pasues të tij arritën në përfundimin se vetëdija socialiste nuk do të lindte plotësisht nga përvoja spontane e klasës. Lenini argumentoi nevojën e një partie pararojë që do të sillte organizim dhe vetëdije politike përtej luftës së drejtpërdrejtë ekonomike. Rosa Luxemburg-u kundërshtonte nënvlerësimin e aftësisë së masave për të zhvilluar vetëdije përmes luftës dhe përvojës së tyre. Kjo mosmarrëveshje pati pasoja të rëndësishme për organizimin socialist në Rusi dhe gjetkë.

Një kritikë e mëvonshme e pritshmërisë marksiste thekson se zhvillimet e shoqërive industriale nuk prodhuan bashkimin e parashikuar. Përparimi teknologjik shtoi dallimet në profesione, funksione dhe të ardhura; rritja e mirëqenies bëri që shumë punëtorë të mos identifikoheshin më me shtresat e privuara; ndërsa punëtorët fizikë të industrisë private u zvogëluan si pjesë e popullsisë në shumë ekonomi të zhvilluara. Sipas kësaj kritike, interesat e klasës dukeshin më pak të njëtrajtshme dhe vetëdija e saj politike më e copëzuar. Këto zhvillime nuk e barazojnë zhdukjen e disa identiteteve tradicionale industriale me zhdukjen e të gjitha dallimeve klasore.

Përçarje të punëtorëve u shfaqën edhe në sistemet komuniste. Kaosi dhe konfliktet gjatë Revolucionit Kulturor në Kinë e vunë në vështirësi pretendimin për një proletariat politikisht të bashkuar. Habia dhe dëshpërimi që i atribuohen Mao Ce Dunit për thellësinë e këtyre ndarjeve përdoren si ilustrim i largësisë që mund të ekzistojë ndërmjet unitetit klasor të parashikuar nga teoria dhe sjelljes reale të grupeve shoqërore.