Prirje për të përfytyruar dhe mbështetur një shoqëri alternative në të cilën janë zhdukur të këqijat e rendit ekzistues dhe njerëzit arrijnë përmbushje e mirëqenie përmes drejtësisë, lirisë, barazisë ose idealeve të tjera të realizuara plotësisht. Një utopi mund të jetë vepër letrare, projekt shoqëror ose horizont moral që shërben për ta gjykuar shoqërinë e tanishme.

Thomas More-i i dha emrin «Utopia» ishullit të përfytyruar në librin e tij të vitit 1516. Rendi shoqëror, ekonomik dhe politik i ishullit karakterizohej nga një shkallë e lartë bashkësie të pronës dhe të jetës, e frymëzuar nga bindjet katolike dhe idealet monastike të autorit. Emri luan me dy kuptime greke: eutopia, vendi i mirë, dhe outopia, vendi që nuk ekziston. Shoqëria e përshkruar ishte njëkohësisht një vend i dëshirueshëm dhe një vend i paqenë.

Përfytyrimet për bashkësinë ideale i paraprijnë More-it. Ato shfaqen në mendimin politik grek, veçanërisht te Platoni, dhe zhvillohen më tej në doktrinën e krishterë, si në përfytyrimin e shoqërisë së mirë në «Qyteti i Zotit» të Shën Augustinit, të ndikuar nga neoplatonizmi. Nga Platoni te More-i, utopia letrare shërbente si mënyrë për të shprehur një ideal moral dhe për t'i vendosur në perspektivë mangësitë e institucioneve reale.

Shpesh ajo e përmbyste qëllimisht rendin e njohur: pronës private, për shembull, i kundërvihej bashkësia ekonomike. Këto përmbysje kishin fuqi satirike. Në përshkrimin e famshëm të More-it, ari dhe argjendi përdoreshin për enë nate, duke e kthyer përmbys vlerësimin që shoqëria e tij u bënte metaleve të çmuara dhe statusit të lidhur me to.

Lulëzimi artistik dhe shkencor i Rilindjes i dha shtysë të re mendimit utopik. Tommaso Campanella në «Qyteti i Diellit», të shkruar më 1602, dhe Francis Bacon në «Atlantida e Re», të botuar më 1627, përshkruan shoqëri të transformuara nga dija dhe nga zhvillimi ekonomik e teknologjik. Kështu, utopia u bë edhe mënyrë për të menduar kapacitetin njerëzor për ta ndryshuar botën përmes njohjes dhe organizimit.

Në shekujt XVII dhe XVIII, impulsi utopik hyri në lëvizjet e protestës shoqërore, sektet dhe grupet revolucionare, si edhe në ideologjitë e gjera të epokës së revolucioneve industriale e demokratike. Doktrinat socialiste të fillimit të shekullit XIX, të lidhura me Saint-Simon-in, Fourier-in, Owen-in, Cabet-in dhe të tjerë, u pritën nga pjesë të klasës punëtore industriale si premtime çlirimi nga shfrytëzimi dhe çnjerëzimi i industrializmit kapitalist.

Socialistët utopikë përfytyronin një rend të ardhshëm harmonie, paqeje dhe drejtësie. Shpesh përshkruanin hollësisht organizimin e tij: Fourier-i dhe Owen-i u përqendruan te bashkësitë e vogla, ndërsa Saint-Simon-i, pasuesit e tij dhe Cabet-i mendonin edhe në përmasa kombëtare ose ndërkombëtare. Këto projekte synonin jo vetëm ta kritikonin shoqërinë ekzistuese, por edhe të tregonin si mund të funksiononte një alternativë.

Marx-i dhe Engels-i kërkuan të bënin një dallim të prerë ndërmjet socializmit utopik dhe socializmit të tyre shkencor. Ata mendonin se paraardhësit kishin pasur tepër besim te arsyeja dhe ndriçimi intelektual si mjete të ndryshimit. Në vend të bindjes morale të shoqërisë, theksonin nevojën për të kuptuar konfliktin klasor dhe për të zhvilluar luftë revolucionare kundër rendit ekzistues. Megjithatë, përfytyrimi i tyre i shoqërisë socialiste dhe, më pas, komuniste përfshinte një bindje të fortë për realizimin e çlirimit dhe të barazisë njerëzore. Për këtë arsye, çështja nëse marksizmi përmban vetë një dimension utopik mbetet e debatueshme; pretendimi për një metodë shkencore nuk e zgjidh automatikisht pyetjen për natyrën e idealit të tij përfundimtar.

Utopitë moderne nuk kufizohen te socializmi dhe komunizmi. Karl Mannheim-i, në «Ideologjia dhe utopia», tregoi se edhe mendimi liberal e konservator mund të shprehet përmes aspiratave utopike dhe planeve të zhvilluara për të ardhmen. Elemente të tilla gjenden gjithashtu në mendimin ekologjik, në feminizëm, që ka prodhuar një letërsi të pasur utopike, dhe në disa teori shoqërore për shoqërinë pasindustriale. Ideali mund të jetë një shoqëri në harmoni me natyrën, një rend pa dominim gjinor ose një mënyrë e re organizimi të dijes, punës dhe mirëqenies.

Besimi i fortë në përparimin e pandalshëm, i pranishëm në shumë utopi të shekullit XIX, hasi kundërshtim të gjerë gjatë shekullit XX. Kritika antiutopike vuri në dukje rrezikun e përpjekjes për t'ia imponuar realitetit një projekt të plotë racional. Distopia letrare e shpreh këtë shqetësim duke përshkruar një botë të ardhshme të tmerrshme, shpesh si pasojë e zbatimit të një ideali përmes kontrollit të gjithanshëm. «Brave New World» e Aldous Huxley-t, e vitit 1932, dhe «1984» e George Orwell-it, e vitit 1949, janë dy shembuj të njohur të shoqërive ku rendi i përsosur i pretenduar shndërrohet në shtypje.

Përvoja e stalinizmit, fashizmit dhe e çnjerëzimit në shtetet burokratike që pretendonin racionalitet e forcoi frikën se utopizmi mund të përfundojë në totalitarizëm. Megjithatë, ai nuk çon domosdoshmërisht te shteti i gjithëfuqishëm ose kolektivizmi i skajshëm. Robert Nozick-u, në «Anarki, shtet dhe utopi», të vitit 1974, tregoi se argumentimi utopik mund të përdoret edhe për të mbrojtur një shtet minimal dhe individualizëm libertarian të theksuar. Prandaj utopizmi duhet vlerësuar duke dalluar përmbajtjen e idealit, mënyrën e ndjekjes së tij dhe hapësirën që projekti u lë zgjedhjes, larmisë dhe kundërshtimit njerëzor.