Njohje juridike ose morale e zgjedhjeve, interesave ose pozitave të një subjekti, të cilave u jepet rëndësi e veçantë dhe mbrojtje përkundrejt veprimeve të të tjerëve. Pohimi se X ka një të drejtë ligjore ndaj Y verifikohet duke shqyrtuar nëse rendi juridik ia njeh vërtet atë të drejtë. Nëse njohja ligjore mungon, pohimi mund të shprehë një kërkesë për ndryshimin e ligjit ose një bindje mbi atë që kërkon morali. Një e drejtë morale, pra, nuk është domosdoshmërisht një e drejtë e njohur nga ligji në fuqi.

Dy teori kryesore shpjegojnë funksionin e të drejtave. Teoria e zgjedhjes ose e vullnetit e sheh mbajtësin e së drejtës si person që zotëron një zgjedhje të privilegjuar. Në rastin e një të drejte juridike, ligji duhet t'i japë efekt kësaj zgjedhjeje; në rastin e një të drejte morale, pretendohet se zgjedhja e tij duhet të respektohet. Në masën që të tjerët kanë detyrime ose i nënshtrohen pasojave juridike përkatëse, mbajtësi mund të vendosë nëse do t'i kërkojë këto detyrime, do t'i lirojë të tjerët prej tyre ose do të ushtrojë kompetencën që ndryshon pozitën e tyre. Sipas kësaj teorie, një sistem të drejtash shpërndan hapësira kontrolli dhe lirie ndërmjet individëve.

Teoria e interesit e vendos theksin te mbrojtja e interesave të rëndësishme. Një person ka të drejtë kur rëndësia e një interesi të tij justifikon vendosjen e detyrimeve për të tjerët. Dallimi ndërmjet këtyre dy qasjeve ndikon edhe në pyetjen se kush mund të ketë të drejta. Nëse vendimtare është aftësia për të zgjedhur, kufijtë e mbajtjes së të drejtave mund të përcaktohen ndryshe nga një teori që kërkon vetëm ekzistencën e interesave të mbrojtshme. Debati nëse të drejta mund të kenë vetëm personat lidhet, ndër të tjera, me këtë dallim.

Asnjëra qasje nuk e zgjidh vetvetiu pyetjen se cilat zgjedhje ose interesa meritojnë mbrojtje të veçantë. Për disa autorë, të drejtat mbrojnë pikërisht interesat që mund të sakrifikoheshin nga llogaritja e dobisë së përgjithshme. Kjo çon te një debat i vazhdueshëm mbi peshën e të drejtave. A janë ato pretendime të rëndësishme, por të kapërcyeshme në rrethana të caktuara ose të tjetërsueshme nga mbajtësi? Apo veprojnë si kufizime ndaj asaj që të tjerët mund të bëjnë, si «karta fituese» në formulimin e Ronald Dworkin-it, të cilat nuk trajtohen thjesht si një interes tjetër në peshore?

Vështirësia mund të ilustrohet me të drejtën e pronës. Respektimi i saj pa përjashtim, edhe kur cenimi do të shpëtonte mijëra jetë, mund të duket adhurim i verbër i një rregulli. Por lejimi i cenimit të çdo të drejte sa herë që llogaritja premton përfitim të përgjithshëm mund të shpërfillë integritetin dhe veçantinë e personave. Të drejtat mund të vendosin kufizime anësore ndaj ndjekjes së synimeve kolektive. Megjithatë, kur ato përplasen ndërmjet tyre, duhet përcaktuar se cila ka përparësi dhe përse. Në këtë vlerësim mund të hyjnë edhe arsyetime utilitariste, por pranueshmëria dhe pesha e tyre varen nga teoria e të drejtave që mbrohet.

Dy probleme të debatit mbi lirinë përsëriten në analizën e të drejtave. I pari është dallimi ndërmjet njohjes formale të një të drejte dhe mundësisë reale për ta ushtruar. Nëse A ka të drejtë të bëjë X në kuptimin se nuk duhet penguar ligjërisht, kjo nuk garanton se A zotëron mjetet, burimet ose aftësitë e nevojshme për X. Liria juridike mund të ekzistojë përkrah pamundësisë materiale.

Një problem i ngjashëm lind për barazinë. Marksi kritikoi të drejtat e shpallura nga revolucionet borgjeze të shekullit XVIII sepse barazia e tyre formale mund të bashkëjetonte me pabarazi të thella shoqërore. Garantimi i së drejtës së pronës private për të gjithë nuk u jep të gjithëve sasi të barabarta prone dhe as nuk u siguron që të kenë pronë. Një sistem mund t'i njohë të njëjtat të drejta secilit, ndërkohë që kushtet reale të jetës mbeten shumë të pabarabarta.

Problemi i dytë lidhet me dallimin ndërmjet të drejtave që mbrojnë individin nga ndërhyrja dhe të drejtave që kërkojnë sigurimin e mjeteve ose shërbimeve për të. Kritikët e të drejtave të mirëqenies argumentojnë se kalimi nga detyrimi për të mos ndërhyrë te detyrimi për të dhënë burime është një zgjerim i pajustifikuar. Përkrahësit kundërshtojnë se mbrojtja e interesave ose mundësia reale e lirisë mund të kërkojë pikërisht detyrime pozitive. Vlerësimi varet pjesërisht nga rëndësia që i jepet zgjedhjes, lirisë ose interesit. Në kuptimin teknik, megjithatë, si kërkesa për mosndërhyrje, ashtu edhe kërkesa për ndihmë mund të jenë të drejta-kërkesa: kjo kategori nuk kufizohet vetëm te të drejtat negative.

Marrëdhëniet ndërmjet të drejtave dhe detyrimeve brenda së drejtës pozitive nuk ndjekin një model të vetëm. Në analizën e tij të fillimit të shekullit XX, Wesley Newcomb Hohfeld dalloi katër marrëdhënie që shpesh përmblidhen nën fjalën «e drejtë». Dallimi mund të përdoret edhe në analizën e pretendimeve morale. Një e drejtë e përditshme, si pronësia, mund të përmbajë njëkohësisht disa prej këtyre marrëdhënieve.

1. E drejta si liri ose privilegj: personi ka lirinë të bëjë X kur nuk ka detyrim ndaj palës përkatëse të mos e bëjë X. Kjo liri, e marrë e vetme, nuk do të thotë ende se të gjithë të tjerët kanë detyrë ta ndihmojnë ose të mos ndërhyjnë; për këtë nevojiten marrëdhënie të tjera juridike.

2. E drejta si kërkesë: personi ka një pretendim ndaj një tjetri, të cilit i përgjigjet një detyrim i këtij të fundit. Detyrimi mund të kërkojë një veprim, si përmbushjen e një premtimi, ose mosveprim, si moscenimin e një interesi të mbrojtur.

3. E drejta si pushtet ose kompetencë: personi ka aftësinë juridikisht të njohur për të ndryshuar marrëdhënie juridike. Palët përkatëse i nënshtrohen mundësisë që pozita e tyre të ndryshojë nga ushtrimi i kësaj kompetence. Këtu bëhet fjalë për ndryshimin e të drejtave dhe detyrimeve, jo thjesht për aftësi faktike për të ndikuar mbi dikë.

4. E drejta si imunitet: pozita juridike e personit është e mbrojtur ndaj një ndryshimi që pala tjetër nuk ka kompetencë ta shkaktojë. Imuniteti është relativ ndaj kompetencës dhe marrëdhënies përkatëse; nuk do të thotë se pozita e mbajtësit është e pandryshueshme në çdo rrethanë.

Rëndësia e kësaj analize nuk kufizohet te qartësimi i fjalëve. Për të vlerësuar një të drejtë duhet kuptuar se çfarë marrëdhëniesh krijon, për kë vendos detyrime dhe cilat zgjedhje ose interesa mbron. Skeptikët kanë kritikuar përqendrimin e gjuhës së të drejtave tek individi, sidomos tek individi egoist ose i orientuar drejt përfitimit, duke e parë atë si shprehje të largësisë ndërmjet personit dhe bashkësisë. Përkrahësit theksojnë se të drejtat mund të ekuilibrojnë pretendimet e personave dhe të krijojnë një kuadër të përbashkët veprimi, përmes të cilit shoqëria integrohet dhe bashkëpunimi bëhet i mundur.