Revolucioni Kulturor ishte fushata e gjerë politike dhe shoqërore që Mao Zedong-u nisi në Kinë më 1966 dhe që zakonisht përkufizohet si periudha deri më 1976. Ai përfshiu mobilizimin e të rinjve dhe të masave kundër autoriteteve të partisë, konflikte ndërmjet grupeve politike, përndjekje, dhunë dhe çrregullime të rënda institucionale. Për ta kuptuar, duhet dalluar programi dhe retorika e kundërshtimit të burokracisë nga lufta për pushtet dhe nga mënyra si u zhvilluan realisht veprimet.

Një nga ngjarjet që i parapriu ishte botimi në Shangai, më 10 nëntor 1965, i një artikulli të Yao Wenyuan-it kundër dramës historike të Wu Han-it, të shkruar më 1961, mbi shkarkimin e Hai Rui-t. Ky nëpunës i dinastisë Ming njihej për kundërshtimin e këshilltarëve të këqij të perandorit. Drama ishte përgatitur dhe diskutuar hollësisht si parabolë politike. Ajo bënte pjesë në një grup veprash të periudhës pas dështimit të Hapjes së Madhe Përpara, ku figura historike përdoreshin për të komentuar çështje bashkëkohore. Hai Rui mund të lexohej si paralel me marshallin Peng Dehuai, i shkarkuar më 1959 pas kritikave ndaj asaj fushate. Botimi në Shangai i mundësoi rrethit të Mao-s të anashkalonte kundërshtimin politik dhe kontrollin e botimeve në kryeqytet.

Drejtuesit që mbështesnin politikat e rikuperimit ekonomik u shqetësuan, sepse në kritikën letrare panë fillimin e një sulmi kundër vijës dhe pozitave të tyre. Përligjja e dhënë nga Mao dhe aleatët e tij ishte se Partia Komuniste Kineze po shndërrohej në një shtresë të re sunduese, me privilegje gjithnjë e më të trashëgueshme. Mao i paraqiste nëpunësit si një klasë me interesa që mund të kundërshtonin interesat e punëtorëve dhe fshatarëve. Kur ndeshi rezistencë ndaj dënimit të dramës, ai u bëri thirrje të rinjve të kritikonin vetë privilegjet dhe politikat që i prodhonin.

Në shpjegimin e udhëheqësve radikalë, objektivi duhej të ishte sistemi i marrëdhënieve shoqërore, jo thjesht disa persona. Ata argumentonin se, megjithëse mjetet e prodhimit ishin shoqërizuar, marrëdhëniet ndërmjet drejtuesve dhe të drejtuarve mbeteshin në thelb «kapitaliste». Reformat sipas modeleve që po zbatoheshin në Europën Lindore, sipas tyre, do ta përkeqësonin këtë gjendje. Chen Boda, një nga bashkëpunëtorët e afërt të Mao-s, e shprehu idenë kur përfytyroi personazhin qendror të një drame të re: një njeri me integritet të plotë dhe ndërgjegjshmëri të jashtëzakonshme, i cili megjithatë bëhet tiran sepse sistemi nuk i lë zgjedhje tjetër. Ky ishte argumenti i shpallur për kritikën strukturore; në praktikë, fushata përfshiu sulme të shumta personale dhe përndjekje të njerëzve për prejardhjen ose bindjet e tyre.

Liu Shaoqi u përpoq ta mbante lëvizjen nën kontroll duke dërguar ekipe pune në universitete dhe kolegje. Studentët kundërshtuan. Mao mori anën e tyre dhe, krahas afisheve të mëdha murale të studentëve, paraqiti thirrjen e vet për të bombarduar shtabin. Kuptimi politik ishte se shënjestra kryesore duhej të bëhej udhëheqja e partisë, jo vetëm disa intelektualë. Kështu, protesta u përshkallëzua në një lëvizje që vinte në pikëpyetje autoritetin e strukturave drejtuese.

Organizatat studentore të Gardës së Kuqe u përçanë në rryma dhe fraksione. Në një përshkrim të zakonshëm dallohen grupe më konservatore, shpesh të udhëhequra nga fëmijë drejtuesish të privilegjuar, dhe grupe më radikale, ku merrnin pjesë fëmijë familjesh të diskriminuara si borgjeze, si edhe fëmijë punëtorësh e fshatarësh. Kjo ndarje nuk përshkruan çdo organizatë ose çdo fazë të konfliktit. «Moderimi» i disa grupeve kishte të bënte kryesisht me mbrojtjen e prindërve dhe të autoriteteve që përkrahnin; ai nuk i pengoi të ushtronin dhunë të rëndë ndaj shkrimtarëve dhe artistëve. Grupet radikale tërhiqnin edhe njerëz që kërkonin të kundërshtonin përjashtimin e vet shoqëror.

Lufta u zgjerua kur studentëve radikalë iu bashkuan punëtorë të përkohshëm dhe grupe të tjera në pozita të pafavorshme; numri i punëtorëve të tillë në Kinë arrinte në disa milionë. Udhëheqja e re e Revolucionit Kulturor, e përbërë nga bashkëpunëtorë të afërt të Mao-s, i kërkoi Ushtrisë Popullore Çlirimtare të mbante nën kontroll përplasjet dhe të pengonte përdorimin e forcës. Mirëpo kontrolli nuk ishte i njëtrajtshëm. Lin Biao kishte ndikim të madh mbi forcat qendrore, por jo kontroll të plotë mbi të gjitha strukturat provinciale. Njësi të ndryshme ushtarake u përfshinë në anë të ndryshme të konfliktit. Pasuan gjakderdhje, përndjekje të egra dhe, në disa vende, pothuajse shembje e funksionimit të qeverisjes.

Fuqia e radikalëve arriti një kulm në fillim të vitit 1967, kur në Shangai u shpall një komunë e frymëzuar nga modeli i Komunës së Parisit, që synonte të zëvendësonte hierarkinë ekzistuese të partisë. Ideja u përhap edhe në qytete të tjera. Në këtë pikë, Mao e kundërshtoi modelin dhe këmbënguli se Partia Komuniste nuk mund të kapërcehej ende. Në vend të komunës u vendosën komitete revolucionare, të cilat bashkonin përfaqësues të grupeve radikale, kuadro që nuk ishin dënuar për abuzim me pushtetin e privilegjet dhe përfaqësues të njësive ushtarake vendore.

Sipas synimit të shpallur, nëpërmjet këtyre organeve partia duhej të rindërtohej mbi bazën e përzgjedhjes popullore të kuadrove. Por përfshirja e aparatit dhe e ushtrisë u dha strukturave të partisë mundësinë për të rivendosur autoritetin. Përzgjedhja e hapur dhe e drejtpërdrejtë e drejtuesve nga populli ndodhi rrallë. Në këtë mënyrë, një mekanizëm i paraqitur si shndërrim i marrëdhënieve të pushtetit mund të shërbente për rikthimin e tyre.

Udhëzimet e Mao-s mbi institucionet që duhej të zëvendësonin sistemin ekzistues mbetën të paqarta. Kur ndjekësit e pyetnin se çfarë duhej ndërtuar, ai u përgjigjej në thelb se zgjimi i ndërgjegjes së masave do ta zgjidhte problemin dhe se masat do t'i krijonin vetë institucionet e tyre. Një alternativë e qëndrueshme nuk u institucionalizua; aparati i partisë mbushi hapësirën e krijuar. Në një interpretim të kësaj ecurie, Revolucioni Kulturor u shndërrua gjithnjë e më shumë në një luftë mbrojtëse të së majtës radikale. Vdekja e Mao-s më 1976 dhe arrestimi i aleatëve të tij kryesorë, të njohur si Banda e Katërshes, shënuan mbylljen e periudhës.

Interpretimet e Revolucionit Kulturor ndryshojnë thellësisht. Një lexim i përhapur në Perëndim e paraqet si përplasje ndërmjet pragmatizmit ekonomik dhe ideologjisë radikale. Kundërshtarët e këtij leximi vërejnë se ai mund ta quajë «pragmatike» vetëm një formë pak të modifikuar të administrimit stalinist dhe ta reduktojë në fanatizëm ideologjik synimin e disa radikalëve për të anashkaluar burokracinë e partisë dhe për të decentralizuar vendimmarrjen në bashkësitë vendore. Kjo kritikë nuk e shfuqizon dhunën e fushatës, por kërkon të merren seriozisht edhe konfliktet mbi organizimin e shoqërisë.

Një interpretim tjetër e shpjegon si luftë të thjeshtë dhe pa parime për pushtet. Kundër tij sillet si argument prodhimi i jashtëzakonshëm i teksteve mbi politikat, organizimin dhe privilegjet gjatë lëvizjes. Miliona fjalë të shkruara nga radikalët shprehnin, ndër të tjera, bindjen se autokracia ushqehej nga ekonomia e komanduar dhe e centralizuar. Në këtë këndvështrim, ambiciet personale nuk mjaftojnë për të shpjeguar përmbajtjen e debatit ose arsyet e mobilizimit të pjesëmarrësve.

Një lexim i tretë e paraqet Mao-n dhe radikalët si stalinistë të pandreqshëm përballë një komunizmi reformues. Kritikët e tij theksojnë se disa kërkesa radikale mbështeteshin shprehimisht në kritikat e Mao-s ndaj stalinizmit, të cilat Garda e Kuqe i bëri të njohura publikisht. Kjo tregon një kundërthënie brenda vetë lëvizjes: kundërshtimi i burokracisë dhe i centralizimit bashkëjetonte me kultin e udhëheqësit dhe me praktika autoritare. Për pasojë, as pretendimi për një lëvizje thjesht demokratike dhe as etiketa e një vazhdimësie krejt të pandryshuar staliniste nuk e përfshijnë të gjithë përvojën.

Një vijë tjetër interpretimi ndjek vazhdimësinë ndërmjet disa kritikave të Gardës së Kuqe dhe protestave demokratike studentore në sheshin Tiananmen më 1989. Pika e përbashkët ishte kundërshtimi i abuzimit autokratik me pushtetin dhe privilegjet e drejtuesve të partisë. Zhgënjimi nga Revolucioni Kulturor ndikoi në zhvillimin e mendimit të disa pjesëmarrësve të tij: kjo ecuri ndiqet nga afishja e Li Yizhe-së më 1974, te Socializmi në udhëkryq i Chen Erjin-it, te Modernizimi i pestë i Wei Jingsheng-ut më 1978 dhe deri te ngritja e statujës së Perëndeshës së Demokracisë në Tiananmen. Ky interpretim nënvizon vazhdimësi të caktuara të kritikës shoqërore, pa i bërë të njëjta lëvizjet, synimet ose metodat e tyre.