Doktrinë, ndjenjë e organizuar ose program politik që e kthen përkushtimin ndaj kombit në parime dhe synime për veprim kolektiv. Nacionalizmi dallohet nga patriotizmi në kuptimin e ngushtë: dashuria për vendin ose kombin mund të ekzistojë pa një projekt të caktuar politik, ndërsa nacionalizmi zakonisht e lidh këtë përkatësi me pretendime për pushtet, vetëqeverisje, bashkim, pavarësi ose mbrojtje të identitetit.

Duhet dalluar nacionalizmi i një kombi të caktuar nga nacionalizmi si parim i përgjithshëm. Shumë nacionalistë kanë një program për kombin e tyre, por nuk mbrojnë domosdoshmërisht të njëjtat të drejta ose të njëjtën rëndësi të kombësisë për të gjithë popujt. Në këtë kuptim, nacionalizmi është krahasuar me një shishe të zbrazët ideologjike: ka formë dhe fuqi mobilizuese, por përmbajtja e tij mund të jetë shumë e ndryshme. Nacionalizmi i Partisë së Kongresit në Indi para pavarësisë, për shembull, bashkonte Jawaharlal Nehru-n, modernizues e përkrahës të planifikimit racional, Krishna Menon-in me prirje marksiste dhe M. K. Gandhi-n, asket të frymëzuar nga hinduizmi e kritik të qytetërimit industrial.

Kur paraqitet si parim universal, nacionalizmi zakonisht pohon përparësinë e identitetit kombëtar ndaj kërkesave të klasës, fesë ose njerëzimit si tërësi. Një rrymë e rëndësishme është nacionalizmi romantik, i lidhur veçanërisht me reagimet gjermane ndaj universalizmit dhe racionalizmit të Iluminizmit. Sipas tij, njerëzit kuptohen më mirë përmes gjuhës, kulturës dhe historisë që i lidh me një territor të veçantë sesa vetëm përmes aftësive të përgjithshme njerëzore. Kuptimet dhe vlerat që formojnë shoqërinë e që i japin kontekst veprimit njerëzor kanë rrënjë vendore dhe historike. Johann Gottfried Herder-i (1744–1803) e shprehu këtë përmes nocionit Volksgeist, fryma e veçantë e një populli.

Përmasa ekonomike e këtij nacionalizmi është kërkesa që pronësia dhe kontrolli i burimeve kryesore të mbeten brenda kombit. Në planin politik, ai lidhet me vetëvendosjen dhe me shtetin kombëtar: një njësi sovrane që synon të përfaqësojë një komb. Përkrahësit argumentojnë se një shtet i përjetuar si shprehje e identitetit dhe e vullnetit të qytetarëve ka bazë të fortë legjitimiteti. Një argument tjetër përdor shprehjen e njohur nga poezia e Robert Frost-it se gardhet e mira krijojnë fqinj të mirë: popujt që ndihen të sigurt ekonomikisht dhe kulturalisht brenda kufijve të tyre mund të negociojnë në mënyrë më të barabartë e miqësore. Këto janë argumente në favor të shtetit kombëtar, jo pasoja që realizohen automatikisht në çdo rast.

Vështirësia kryesore është se popullsitë nuk shpërndahen në territore kombëtare me kufij të pastër. Brenda shteteve mbeten pakica, marrëdhënia e të cilave me kombin mbizotërues mund të bëhet burim pasigurie dhe konflikti. Edhe zhvendosje masive e të dhimbshme, si shkëmbimi i popullsive ndërmjet Greqisë dhe Turqisë pas Luftës së Parë Botërore ose dëbimi i gjermanëve nga territoret që iu caktuan Polonisë pas Luftës së Dytë Botërore, nuk e zhdukën problemin. Shpërndarja e gjermanëve, rusëve dhe popullsive turke në hapësirën euroaziatike e tregon vështirësinë e përshtatjes së kufijve shtetërorë me çdo pretendim kombëtar.

Një kritikë ndaj zbatimit të vetëvendosjes në rendin e paqes pas vitit 1919, të simbolizuar nga Traktati i Versajës, është se ai krijoi shtete të vogla me kapacitete të dobëta mbrojtëse e ekonomike, regjime shtypëse dhe pakënaqësi etnike të qëndrueshme. Nga ky këndvështrim, njësi shumëkombëshe si Perandoria Austro-Hungareze ose më vonë Bashkimi Sovjetik mund të kishin përparësi të caktuara të përmasës dhe të bashkërendimit. Ky argument krahasues nuk i zgjidh vetvetiu çështjet e lirisë, të barazisë dhe të sundimit të detyruar brenda perandorive ose federatave shumëkombëshe. Ai tregon kufijtë e idesë se krijimi i shtetit kombëtar e zgjidh në mënyrë të domosdoshme problemin politik.

Synimet e nacionalizmave të veçantë ndryshojnë shumë. Në rastet klasike të Gjermanisë dhe të Italisë të shekullit XIX, synimi kryesor ishte bashkimi politik dhe pavarësia. Në nacionalizmin uellsian, ruajtja e gjuhës dhe e kulturës është konsideruar nga shumë përkrahës si projekti përcaktues i lëvizjes. Nacionalizma të tjerë kërkojnë zgjerim territorial ose mbrojtje të bashkëkombësve jashtë kufijve. Në raste të tjera, kërkesa është ruajtja e autonomisë kulturore ose politike. Identitete që duken të vetëkuptueshme mund të politizohen kur ndihen të kërcënuara: debatet mbi integrimin europian dhe mbi shpërbërjen e mundshme të Mbretërisë së Bashkuar e kanë bërë më të dukshëm dallimin ndërmjet nacionalizmit anglez dhe atij britanik. Mungesa historike e përdorimit të shpeshtë të këtyre emërtimeve nuk do të thotë se vetë ndjenjat përkatëse nuk ekzistonin.

Larmia e nacionalizmit lidhet me kuptimin e gjerë dhe të ndryshueshëm të fjalës komb. Në anglisht dhe në gjuhët romane, termi përkatës rrjedh nga një rrënjë latine që lidhet me lindjen. Por natio në latinisht mund të tregonte bashkësi më të ngjashme me fisin, klanin ose familjen sesa me kombet e mëdha territoriale të kuptimit modern. Në anglishten e shekullit XVIII mund të flitej për kombin e familjeve Smith, të hebrenjve ose të romëve, si dhe për kombin mbretëror, me kuptimin e familjes ose dinastisë mbretërore. Përdorimi që e lidh termin kryesisht me bashkësi si Anglia ose Franca është rezultat i një zhvillimi historik më të vonshëm.

Nuk ka një kriter të vetëm e të pakundërshtueshëm të përkatësisë kombëtare. Lindja nuk është kusht i mjaftueshëm për çdo rast, sepse identiteti dhe anëtarësia kombëtare mund të përftohen e të ndryshojnë. Formimi i kombësive moderne amerikane dhe izraelite, për shembull, përfshin një rol të madh të migrimit dhe të krijimit të lidhjeve të reja nga njerëz ose paraardhës të tyre që kishin përkatësi të tjera. Këtu duhet dalluar identiteti kombëtar nga shtetësia juridike, megjithëse të dyja mund të ndërthuren.

Johann Gottlieb Fichte-ja, vëllezërit Jakob dhe Wilhelm Grimm dhe shumë nacionalistë uellsianë e kanë parë gjuhën e përbashkët si çelës të kombësisë. Gjuha i lidh njerëzit me historinë, legjendat dhe territorin. Ndërthurja gjuhë–territor–mit ose përvojë e përbashkët historike është një nga teoritë më të zhvilluara të përkatësisë kombëtare. Megjithatë, ajo nuk shpjegon plotësisht bashkësi shumëgjuhëshe si zviceranët, indianët dhe belgët. Po ashtu, shumë kombe të ndryshme përdorin spanjishten ose anglishten si gjuhë të parë, çka tregon se gjuha e përbashkët nuk mjafton për të përcaktuar një komb të vetëm.

Përkatësia kombëtare ndërtohet nga përzierje të ndryshme të identitetit etnik e gjuhësor, vetëdijes për historinë e përbashkët, kulturës, mitologjisë dhe fesë. Në interpretimet që dallojnë kombësinë nga një identitet i thjeshtë grupor, afrikanerët ose boerët e Afrikës së Jugut dhe frankofonët e Québec-ut paraqiten si bashkësi që kanë kaluar një prag politik e kulturor drejt kombësisë. Në të njëjtën tipologji, kolonët europianë të Algjerisë, të njohur si pieds-noirs, ose afroamerikanët nuk vendosen domosdoshmërisht në të njëjtën kategori. Ky klasifikim është i debatueshëm: ekzistenca e lëvizjeve nacionaliste brenda një grupi dhe njohja e tij si komb nuk përputhen gjithmonë, ndaj kufiri nuk është një fakt natyror i pandryshueshëm.

Shprehja epoka e nacionalizmit përdoret sidomos për Europën pas Napoleonit dhe për lëvizjet që çuan te bashkimi gjerman e italian. Kjo periudhë krijoi modele me ndikim të madh për të kuptuar kombin dhe shtetin. Ndjenja që mund të quhen nacionaliste, megjithatë, dallohen në Angli dhe Francë edhe në shekuj më të hershëm. Shakespeare-i ua atribuoi ndjenja të tilla disa personazheve mesjetare, ndër ta mbreti John, Henry V dhe, në mënyrë që është cilësuar paradoksale, John of Gaunt-i. Edhe fundi i shekullit XX mund të përshkruhet si një epokë nacionalizmi. Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik më 1991, pretendimet e shumta të popujve të tij, të përshkruar figurativisht si njëqind kombe, u shfaqën me fuqi të re. Kritikët i kanë cilësuar disa prej tyre si çuarje të nacionalizmit deri në skaj ose në absurd, ndërsa përkrahësit i shihnin si kërkesa të papërmbushura për njohje dhe vetëvendosje.