Mao Ce Dun, i njohur ndërkombëtarisht si Mao Zedong (1893–1976), ishte revolucionar kinez, teoricien marksist dhe udhëheqësi kryesor i Partisë Komuniste të Kinës nga mesi i viteve 1930 deri në vdekjen e tij, në shtator 1976. Mbledhja e Zunyi-t, në janar 1935, ishte një pikë vendimtare në forcimin e udhëheqjes së tij. Dy fushatat më të njohura të mobilizimit masiv të ndërmarra prej tij qenë Hapi i Madh Përpara, i nisur më 1958, dhe Revolucioni i Madh Kulturor Proletar, i parapërgatitur nga përplasjet politike të vitit 1965 dhe i shpallur më 1966. Të dyja patën pasoja katastrofike: e para përfundoi me një nga uritë më të mëdha të historisë njerëzore, ndërsa e dyta solli përndjekje dhe kaos të përgjakshëm. Megjithatë, vlerësimi i mendimit të Maos kërkon edhe shqyrtimin e ideve që ai përdori për t'i përligjur këto fushata. Sipas një interpretimi të këtij mendimi, ato përmbanin përpjekjen për të përfytyruar një alternativë më njerëzore dhe, në disa drejtime, më demokratike ndaj stalinizmit. Ky interpretim i synimeve të shpallura nuk e ndryshon karakterin shkatërrimtar të rezultateve dhe as përbën vlerësim të padiskutueshëm të motiveve të tij.

Mao lindi më 1893 në provincën Hunan, në një familje bujqish të kamur e sipërmarrës. Rinia e tij përkoi me trazirat që pasuan rrëzimin e sistemit perandorak dhe krijimin e republikës më 1912, si edhe me rivlerësimin e thellë të shoqërisë dhe traditave kineze. Pas një periudhe vështirësish dhe ndryshimesh, ai hyri në një nga shkollat e reja të larta të Kinës, në një moshë më të pjekur se studentët e zakonshëm. Atje u ndikua nga mësuesi Yang Changji, i arsimuar në Gjermani dhe Skoci, i cili ndërthurte elemente të mendimit kinez me filozofinë perëndimore. Ndër ndikimet kryesore perëndimore të Yangut ishin Kanti, T. H. Green dhe empiristët skocezë. Ai theksonte se zhvillimi i individit në kushte lirie ishte themelor për zhvillimin e shoqërisë. Nëpërmjet tij, Mao përqafoi me pasion një formë individualizmi që mund të krahasohet me shqetësimet e Marksit të ri, si edhe bindjen se vetëdija ka fuqi të madhe për të nxitur veprimin.

Në këtë periudhë Mao kishte lexuar pak ose aspak literaturë marksiste. Me idetë socialiste u njoh nëpërmjet përkthimit të veprës së Thomas Kirkup-it, «Historia e socializmit», ku shqyrtoheshin dy rrugë alternative: socializmi shtetëror dhe ai i bashkësive vetëqeverisëse. Ai e lexoi veprën me entuziazëm të jashtëzakonshëm dhe, si shumë bashkëkohës të tij, parapëlqeu alternativën bashkësore. Në këtë lexim të formimit të Maos, disa karakteristika të komunave të vitit 1958 lidhen me modelin e bashkësisë ideale socialiste të përshkruar nga Kirkup-i.

Përvoja që e shtyu Maon drejt revolucionit dhe marksizmit ishte sidomos sundimi i komandantëve ushtarakë krahinorë, më shumë sesa një përballje e drejtpërdrejtë me kapitalizmin industrial. Atë e tërhoqi mundësia që Kina të bashkohej përmes mobilizimit të masave nga një parti kuadrosh e tipit leninist. Për një kohë të shkurtër punoi në bibliotekën e Universitetit të Pekinit, ku bibliotekari Li Dazhao kishte krijuar një grup marksist. Kontakti me të e përforcoi bindjen e Maos për rëndësinë e vetëdijes. Koncepti i tij i udhëheqjes i jepte përparësi formimit të vetëdijes ndaj ndërtimit të organizatës. Kjo është interpretuar njëkohësisht si burim i forcës mobilizuese të mendimit të tij dhe si dobësi e madhe, sepse i lejonte të mbivlerësonte fuqinë e bindjes politike përballë kufizimeve organizative e materiale.

Më 1924 Sun Jat Seni ftoi Partinë Komuniste të sapokrijuar të bashkohej në një Front të Bashkuar kundër komandantëve krahinorë. Ai kërkoi nga Bashkimi Sovjetik ndihmën që fuqitë perëndimore nuk ia kishin dhënë. Mao e mbështeti këtë aleancë më me entuziazëm se shumë komunistë të tjerë. Me ndihmën sovjetike, pasardhësi i Sunit, Çan Kai Sheku, mposhti komandantët ushtarakë dhe rivendosi njëfarë bashkimi kombëtar. Por më 1927 ai u kthye kundër aleatëve komunistë dhe organizoi një shtypje të përgjakshme të tyre. Mao kishte argumentuar ndërkohë se fshatarësia duhej të zinte vend qendror në revolucion, pasi proletariati industrial i Kinës ishte shumë i vogël. Përndjekja e vitit 1927 e bëri këtë orientim praktikisht të pashmangshëm: komunistët e dëbuar nga qytetet u tërhoqën në zonat malore dhe u detyruan të mbështeteshin te fshatarët.

Mao ndërtoi sovjetin e Jiangxi-t, një pushtet revolucionar fshatar që vepronte si shtet brenda shtetit. Ai u shkatërrua më 1934, por komunistët arritën të krijonin një bazë të re në veriperëndim të Kinës. Më pas kjo zonë u përfshi në qëndresën guerile kundër pushtimit japonez, në kuadër të një Fronti të Bashkuar të ripërtërirë me nacionalistët e Çan Kai Shekut. Përpjekjet për zhvillimin e ekonomisë së luftës në një krahinë të varfër i dhanë Maos mundësinë të zhvillonte më tej idetë e tij. Ai kundërshtoi kooperativat e ngritura me detyrim nga disa bashkëudhëheqës dhe kërkoi bashkëpunimin e lëvizjes jokomuniste të Kooperativave Industriale Kineze. Kjo lëvizje përpiqej të sillte në fshat teknologji të përshtatshme për kushtet vendore. Në institucionet e saj të thjeshta, demokratike dhe shpesh dinamike, Mao pa një trajtë konkrete të idealit të tij të socializmit bashkësor.

Lufta guerile varej nga mbështetja popullore. Duke kundërshtuar imponimin e politikave ideologjike mbi fshatarët, Mao formuloi teorinë e «vijës së masave»: udhëheqja duhej të ishte një proces edukimi të ndërsjellë ndërmjet udhëheqësve dhe popullit. Sipas shpjegimit të tij, drejtimi i saktë fillon duke mbledhur idetë e njerëzve, të cilat fillimisht janë të shpërndara dhe josistematike. Përmes studimit, udhëheqja i përpunon dhe i bashkon ato në ide më të përqendruara e sistematike. Pastaj ua kthen masave, i përhap dhe i shpjegon, derisa njerëzit t'i përvetësojnë si të tyret dhe t'i shndërrojnë në veprim. Përvoja e këtij veprimi bëhet pikënisja e një mbledhjeje dhe përpunimi të ri të ideve. Cikli përsëritet vazhdimisht, si një spirale në të cilën idetë synohet të bëhen më të sakta, më jetësore dhe më të pasura. Mao e lidhte këtë proces me teorinë marksiste të njohjes: njohja dhe veprimi duhej të zhvilloheshin së bashku, përmes rikthimit të pandërprerë te përvoja shoqërore.

Pas marrjes së pushtetit më 1949, përvoja e Maos pati një ngjashmëri me atë të Leninit. Megjithëse shprehte përkushtim ndaj socializmit bashkësor, ai mori pjesë në ndërtimin e një sistemi të centralizuar shtetëror. Lenini vdiq herët pas revolucionit; Mao jetoi mjaftueshëm për të nisur një revoltë politike kundër disa tipareve të sistemit që kishte ndihmuar të krijohej. Në fjalime dhe dokumente të ndryshme ai e kritikoi modelin stalinist në gjashtë drejtime kryesore.

Së pari, varfërimi i fshatarësisë për të financuar industrializimin ishte, sipas tij, kundërprodhues: ai e krahasonte me tharjen e pellgut për të kapur peshqit. Së dyti, përparësia e pakushtëzuar e industrisë së rëndë cenonte vetë zhvillimin e saj afatgjatë; kush dëshironte vërtet ta zhvillonte atë duhej t'i jepte përparësi bujqësisë dhe industrisë së lehtë. Së treti, ekonomia e komanduar nuk u linte hapësirë pjesëmarrjes dhe nismës popullore. Kur akumulimi dhe investimi mbështeteshin te detyrimi shtetëror, në vend që të lindnin nga ndërgjegjësimi i bashkësive për mundësitë e reja, edhe burimet e akumulimit kufizoheshin.

Së katërti, Mao kundërshtonte prirjen që ai ia atribuonte stalinizmit për të mohuar kundërthëniet brenda shoqërisë socialiste. Sipas tij, kundërthëniet vazhdonin, përfshirë ato ndërmjet popullit dhe qeverisë. Mohimi dhe shtypja e tyre do të nënkuptonin shuarjen e politikës dhe, rrjedhimisht, pengimin e përparimit, sepse kundërthënia ishte një forcë lëvizëse e ndryshimit. Së pesti, nacionalizimi i mjeteve të prodhimit nuk e përfundonte ndërtimin e socializmit. Institucionet e para të krijuara pas tij nuk duheshin trajtuar si të përhershme ose si vetvetiu socialiste; duhej ende punë për të zhvilluar marrëdhënie të reja prodhimi. Së gjashti, ai propozonte decentralizim sa më të gjerë të vendimmarrjes drejt bashkësive vendore. Planifikuesit duhej t'u përgjigjeshin nismave të tyre, jo t'u diktonin gjithçka nga lart.

Kështu, vija e masave u shndërrua në një strategji të përcaktuar të zhvillimit ekonomik dhe ndryshimit shoqëror, të shprehur te Hapi i Madh Përpara dhe komunat popullore. Idetë ekonomike të kësaj strategjie nuk ishin vetëm shpikje personale të Maos. Përdorimi i tepricës bujqësore për infrastrukturë dhe industri vendore, brenda një zhvillimi të bashkërenduar të ekonomisë rurale, diskutohej në atë kohë edhe nga ekonomistë perëndimorë të zhvillimit. Marrëdhënia ndërmjet zhvillimit qendror e atij vendor dhe ndërmjet bujqësisë e industrisë kishte paralele me idetë e Buharinit. Kundërshtimi i ngrirjes së institucioneve sovjetike kujtonte kritikat e Kautskit, të cilin Mao e kishte lexuar në rini. Në sfond ishte gjithashtu mendimi i filozofit dhe patriotit gueril të shekullit XVII, Gu Yanwu, veprat e të cilit Mao i kishte njohur si student. Ai e lidhte dobësinë e Kinës me mbifuqizimin e qendrës dhe fuqinë e saj me gjallërinë e bashkësive vendore.

Një tjetër model frymëzimi ishte Komuna e Parisit, te e cila Marksi dhe Engelsi kishin parë një paralajmërim të rendit socialist që do të zëvendësonte shtetin borgjez. Vetë përdorimi kinez i termit «komunë» lidhej me këtë traditë politike. Lidhja me modelin e Komunës u bë veçanërisht e qartë në përplasjet që paraprinë dhe shoqëruan Revolucionin Kulturor. Këtë herë objekt i sulmit ishin pasardhësit dhe reformuesit e sistemit stalinist. Mao i quante «revizionistë», por kundërshtimi i tij nuk lidhej thjesht me faktin se ata kishin hequr dorë nga Stalini, të cilin ai vetë e kishte kritikuar. Ai pretendonte se reformat e tyre u shtonin pushtetit politik të sundimtarëve dhe drejtuesve ekonomikë edhe nxitjen e fitimit, duke përforcuar pozitën e tyre.

Mao u kthye kundër bashkëudhëheqësve kinezë që mbështetnin reforma të tilla dhe deklaroi se nëpunësit përbënin një klasë me interesa të kundërta nga ato të punëtorëve e fshatarëve. Sipas shpjegimit të tij, protestat e tij po shpërfilleshin dhe mbështetësve të tij po u mbylleshin mundësitë për të botuar ose dhënë mësim. Përplasjet e vitit 1965 çuan në nisjen zyrtare të Revolucionit Kulturor më 1966. Mobilizimi kundër burokracisë u shoqërua me luftë për pushtet, përndjekje dhe dhunë, duke dështuar të krijonte rendin emancipues që pretendonte.

Një interpretim i përbashkët i dështimit të dy fushatave e vendos theksin te kundërthënia ndërmjet pjesëmarrjes popullore të shpallur dhe strukturës autoritare të partisë. Sipas këtij argumenti, Hapi i Madh Përpara kërkonte forma demokratike të veprimit që partia autoritare nuk mund t'i siguronte. Revolucioni Kulturor, nga ana tjetër, u pengua edhe nga refuzimi i Maos, në çastin vendimtar, për të hequr dorë nga partia pararojë. Ai vazhdonte ta identifikonte atë me elitën e ndërgjegjshme të përfytyruar nga Yang Changji, e cila duhej të formonte vetëdijen e masave. Ky interpretim shpjegon një kundërthënie të rëndësishme të mendimit të Maos, pa pretenduar se shteron shkaqet politike, ekonomike dhe shoqërore të katastrofave të shkaktuara nga politikat e tij.