Kontrolli gjyqësor është kompetenca e gjykatave për të shqyrtuar aktet e legjislativit dhe të ekzekutivit dhe, sipas sistemit përkatës juridik, për të mos zbatuar ose për të shpallur të pavlefshme aktet që bien ndesh me kushtetutën. Forma të këtij kontrolli janë zhvilluar, ndër të tjera, në Australi, Pakistan, Japoni, Indi, Gjermani, Itali dhe Shtetet e Bashkuara.

Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara nuk e formulon shprehimisht, me këtë emër, kompetencën e përgjithshme të kontrollit gjyqësor. Megjithatë, marrëdhënia e gjykatave me kushtetutën dhe mundësia që ato të kundërshtonin ligje jokushtetuese u trajtuan gjatë Konventës Kushtetuese të vitit 1787. Një prejardhje më e hershme e praktikës është kërkuar në periudhën koloniale, kur Këshilli Privat në Londër vepronte si instancë e fundit ankimi dhe pretendonte të drejtën për të rrëzuar legjislacionin kolonial që nuk përputhej me rendin kushtetues anglez.

Alexander Hamilton e mbrojti qartësisht të drejtën e gjyqësorit federal për këtë kontroll në shkrimin nr. 78 të «Federalistit». Argumenti i tij ishte se interpretimi i ligjeve është detyrë e posaçme e gjykatave; kushtetuta është ligji themelor dhe gjyqtarët duhet ta trajtojnë si të tillë. Prandaj, atyre u takon të përcaktojnë kuptimin e kushtetutës, njësoj si kuptimin e çdo akti të miratuar nga organi ligjvënës.

Parimi u shtjellua dhe u përligj më tej në vendimin e njohur «Marbury kundër Madison-it», më 1803, kur Gjykata Supreme shpalli jokushtetuese një pjesë të Ligjit për Gjyqësorin Federal të vitit 1789. Duke folur në emër të gjykatës, kryetari John Marshall argumentoi se kushtetuta organizon qeverisjen dhe ua shpërndan kompetencat degëve të saj. Kompetencat e legjislativit janë të përcaktuara e të kufizuara; kushtetuta shkruhet pikërisht që kufijtë të mos harrohen ose të keqkuptohen. Nëse organi që duhet kufizuar mund t'i kalojë këta kufij kur të dojë, kufizimi dhe shkrimi i tij humbasin qëllimin. Prej këtej rrjedh epërsia e kushtetutës ndaj çdo ligji që bie ndesh me të dhe detyra e gjyqësorit për të përcaktuar se çfarë kërkon ligji.

Nga pikëpamja teorike, ky arsyetim përputhet me synimin e themeluesve të sistemit amerikan për një qeverisje me pushtete të ndara dhe të kufizuara. Qëllimi i kushtetutës së shkruar ishte që këto ndarje dhe kufizime të respektoheshin. Në një sistem të tillë, epërsia e kushtetutës ndaj ligjeve të zakonshme është themelore dhe është i arsyeshëm argumenti se gjykatat duhet të zgjidhin mosmarrëveshjet për kushtetutshmërinë e legjislacionit. Megjithatë, zbatimi praktik ngre probleme. Gjyqtarët shpesh përzgjidhen duke marrë parasysh arsye politike dhe disa kanë përfshirë parapëlqimet e tyre personale e politike në vendimmarrje. Kjo bëhet veçanërisht e rëndësishme kur teksti kushtetues është i shkurtër, përmban paqartësi dhe lejon interpretime të shumta, rreth të cilave mund të ketë mosmarrëveshje të thella.

Një tjetër kundërshtim është se kontrolli gjyqësor mund t'i shndërrojë gjyqtarët e pazgjedhur, të emëruar për një mandat pa afat të paracaktuar, në arbitrat përfundimtarë të politikave publike. Ata mund të kundërshtojnë edhe vullnetin e shumicës, gjë që kritikët e shohin si problem për parimet e demokracisë liberale. Përgjigjja është se gjykatat federale nuk janë plotësisht të shkëputura nga vullneti popullor: procedura e emërimit u lejon përfaqësuesve të zgjedhur të ushtrojnë ndikim. Presidenti emëron gjyqtarët federalë me këshillimin dhe miratimin e Senatit.

Për më tepër, Hamilton pohonte në shkrimin nr. 78 se kontrollet dhe ekuilibrat kushtetues e bëjnë gjyqësorin degën «më pak të rrezikshme» të qeverisjes. Kongresi mund të ndikojë mbi shtrirjen e juridiksionit të ankimit të Gjykatës Supreme. Legjislativi kontrollon financat, ndërsa ekzekutivi mjetet e forcës; gjykata nuk ka një aparat të vetin ekzekutiv për zbatimin e vendimeve. Gjykata Supreme ka treguar gjithashtu se mund të ndryshojë precedentë të mëparshëm që kanë humbur pranueshmërinë shoqërore, megjithëse kjo nuk do të thotë se vendimet e saj duhet të ndjekin drejtpërdrejt sondazhet ose shumicat politike. Ekziston edhe mundësia e procedurës kushtetuese të akuzimit dhe shkarkimit të gjyqtarëve, ndërsa një amendament kushtetues mund të ndryshojë rregullin mbi të cilin mbështetet një vendim gjyqësor.