Konfuci, i njohur në traditën kineze si Kongzi, ishte mendimtar dhe mësues kinez, i cili, sipas datimit tradicional, jetoi në vitet 551–479 p.e.s. Mësimet që iu atribuuan atij dhe zhvillimet e mëvonshme të tyre formuan traditën konfuciane. Kjo traditë ushtroi ndikim të jashtëzakonshëm në etikën, arsimin, administratën dhe mendimin politik të Kinës dhe u përhap në Japoni, Kore e Vietnam. Mbështetja shtetërore mori rëndësi të veçantë nën perandorin Wu të dinastisë Han, kur më 124 p.e.s. u themelua akademia perandorake. Lidhja ndërmjet klasikëve konfucianë dhe përgatitjes së nëpunësve vazhdoi në forma të ndryshme deri në shfuqizimin e provimeve perandorake më 1905. Rënia e perandorisë më 1911–1912 nuk e zhduku ndikimin shoqëror dhe intelektual të konfucianizmit.

Për jetën e Konfucit dihen relativisht pak gjëra me siguri. Tekstet që bartin mësimet e tij u përpiluan dhe u transmetuan nga pasuesit, prandaj duhen dalluar figura historike, thëniet që i atribuohen dhe tradita e gjatë e interpretimit. Gjuha letrare kineze, wenjan, në të cilën u ruajtën këto tekste është shpesh shumë e përmbledhur dhe eliptike. Ajo ka rregulla gramatikore, por mund të lërë të pashprehura lidhje që në gjuhë të tjera shënohen shprehimisht. Paqartësitë gjuhësore dhe largësia historike ushqyen një literaturë të gjerë komentesh. Interpretimi nuk shërbeu vetëm për të sqaruar fjalët e vjetra: u bë edhe mjet për zhvillime dhe risi filozofike.

Mendimi politik konfucian niset nga kultivimi moral i njeriut. Njohuria vlerësohet në lidhje me sjelljen dhe me aftësinë për ta zbatuar të drejtën në marrëdhëniet njerëzore. Grumbullimi i dijes pa formim të karakterit dhe pa veprim të përgjegjshëm nuk përmbush idealin konfucian të të mësuarit. Përmbushja e vetvetes lidhet me jetën publike, jo vetëm me përsosmërinë private. Dijetari i formuar duhet të kuptojë shkaqet e ngritjes dhe të rënies së shteteve, të nxjerrë mësime nga përvoja historike dhe të ruajë urtësinë e grumbulluar të bashkësisë. Qeverisja e qëndrueshme mbështetet në pranimin moral dhe në besimin e njerëzve, jo vetëm në urdhrin dhe ndëshkimin.

Në këtë ideal, një synim i dijetarit është t'i shërbejë qeverisjes si këshilltar ose ministër. Ai bart një gjykim të formuar nga mësimi dhe nga bashkësia e dijetarëve, në vend që të jetë thjesht zbatues i vullnetit të sundimtarit. Funksioni i tij mund të krahasohet, me kujdes, me rolin kritik të udhëheqësve të shoqërisë civile; krahasimi nuk nënkupton se Kina e lashtë kishte institucionet e shoqërisë civile moderne. Besnikëria ndaj sundimtarit përfshin detyrën për ta kundërshtuar kur gabon ose vepron padrejtësisht. Nëse këshilla nuk dëgjohet, dijetari mund të tërhiqet nga shërbimi; në rastet skajore, qëndrimi ndaj parimit mund të kërkojë flijimin e jetës.

Njeriu shihet si i aftë për përmirësim moral. Marrëdhëniet e drejta ndërtohen mbi ndërsjellshmërinë, drejtësinë dhe përgjigjen e përshtatshme ndaj sjelljes së tjetrit: drejtësisë i përgjigjesh me drejtësi dhe bujarisë me bujari. Vetëpërmbajtja, arsimimi dhe shembulli i mirë kanë rëndësi politike, sepse një rend i qëndrueshëm kërkon njerëz të aftë të marrin parasysh detyrimet ndaj të tjerëve.

Familja përbën modelin themelor të këtij formimi. Ajo duhet të mbështetet te dashuria, disiplina e arsyeshme, përgjegjësia e ndërsjellë dhe gatishmëria për të vepruar për të mirën e të tjerëve. Modeli tradicional është hierarkik: dallimet e brezit, moshës dhe gjinisë përcaktojnë pozita të ndryshme, kurse babai mban autoritetin kryesor. Respekti dhe përkujdesja e fëmijëve për prindërit zënë vend qendror. Qëndrueshmërinë e kësaj vlere e ilustron një pohim për një sondazh të viteve 1980, sipas të cilit shumica e të pyeturve e quanin mungesën e respektit dhe të përkujdesjes së fëmijëve ndaj prindërve sjelljen më të keqe shoqërore. Ky shembull shpreh rëndësinë që i atribuohej përkushtimit familjar, pa përfaqësuar një matje të përgjithshme të qëndrimeve të të gjithë shoqërisë kineze.

Shoqëria politike përfytyrohet si një familje e zgjeruar. Hierarkia nuk vendos detyrime vetëm mbi të rinjtë dhe vartësit: të moshuarit dhe drejtuesit kanë detyrime po aq serioze për mbrojtje, kujdes dhe shembull moral. Të drejtat dhe detyrat lidhen me marrëdhëniet konkrete ndërmjet njerëzve. Besnikëria dhe kohezioni shoqëror duhet të burojnë nga përmbushja reciproke e këtyre detyrimeve, jo nga bindja e pakushtëzuar e palës më të dobët.

Konfucianizmi ka një orientim të fortë drejt jetës njerëzore dhe rendit moral, por nuk mund të përkufizohet thjesht si mohim i fesë. Qielli, paraardhësit dhe ritet kanë vend në traditë, edhe pse Konfuci nuk ndërtoi një teologji të sistemuar. Këshilla për t'i respektuar fuqitë shpirtërore duke mbajtur njëfarë distance prej tyre e zhvendos vëmendjen te detyrat njerëzore. Nxënësve nuk u kërkohet një pohim i njëtrajtshëm besimi teologjik si kusht i të mësuarit. Kryerja e riteve ka rëndësi si detyrë shoqërore dhe si formim i karakterit. Një pjesë e madhe e thënieve të ruajtura në Analektet lidhet me sjelljen rituale, e cila u jep solemnitet dhe qëndrueshmëri lidhjeve shoqërore.

Në një krahasim të përgjithshëm të mendimit të lashtë kinez mund të dallohen tri prirje. Legalistët theksonin interesin vetjak dhe nevojën për ligje të forta e ndëshkime; mendimtarët daoistë shpesh e shihnin ndërhyrjen e autoritetit si prishje të një rendi më të natyrshëm; konfucianët i jepnin qeverisjes një rol të domosdoshëm në përmirësimin moral të njerëzve. Sipas kësaj prirjeje të fundit, njerëzit janë të papërsosur, por mund të edukohen, ndërsa socializimi pa drejtim të përgjegjshëm mund të jetë i pamjaftueshëm. Ky dallim është skematik: secila traditë përmban mendime të ndryshme, dhe vetë konfucianët, veçanërisht Menci dhe Xunzi, nuk kishin të njëjtën pikëpamje për natyrën njerëzore.

Kundërshtimi konfucian i despotizmit ishte kryesisht moral dhe nuk u shndërrua në një sistem institucional të kontrollit të pushtetit të krahasueshëm me kushtetutat moderne. Sundimi i Qin Shi Huangut, që bashkoi Kinën më 221 p.e.s., u bë një shembull i rëndësishëm në diskutimin e kufijve të dhunës shtetërore. Tradita historike ia lidh regjimit të tij djegien e librave më 213 p.e.s. dhe ekzekutimin e dijetarëve më 212 p.e.s.; natyra dhe përmasat e këtyre ngjarjeve janë objekt diskutimi historik. Kryengritjet dhe rënia e shpejtë e dinastisë Qin, më 207–206 p.e.s., u interpretuan nga konfucianët si dëshmi se shtrëngimi pa miratim moral nuk siguron rend të qëndrueshëm.

Menci, që jetoi në shekullin IV p.e.s., përpara bashkimit të Kinës nën Qinët, i zhvilloi mësimet konfuciane me argumente dhe shembuj të gjallë. Ai mbronte idenë se njeriu ka prirje fillestare drejt së mirës. Shembulli i famshëm është ai i një fëmije që rrezikon të bjerë në pus: reagimi i menjëhershëm i dhembshurisë dhe i shpëtimit nuk kushtëzohet nga pyetja se cilës familje i përket fëmija ose çfarë përfitimi mund të vijë prej ndihmës. Këto prirje duhet të kultivohen. Në politikë, Menci e lidhte legjitimitetin e sundimtarit me sjelljen e tij. Për rrëzimin e tiranit Zhou shpjegonte, në thelb, se ishte vrarë një keqbërës që e kishte humbur cilësinë morale të mbretit, jo një sundimtar i ligjshëm thjesht sepse kundërshtarët dëshironin pushtetin.

Dinastia Han, e cila sundoi nga viti 206 p.e.s. deri më 220 e.s., e përfshiu gradualisht mësimin konfucian në rendin perandorak. Gaozu mori titullin perandorak më 202 p.e.s., ndërsa nën perandorin Wu u forcua posaçërisht mbështetja institucionale për klasikët konfucianë. Ky sukses mund të lexohet edhe në mënyrë kritike: kur perandorët u bënë mbrojtës të dijetarëve dhe arbitra të dijes zyrtare, një traditë që i kërkonte sundimtarit llogari morale rrezikonte të përthithej prej pushtetit që duhej të këshillonte.

Sistemi i përzgjedhjes së nëpunësve nëpërmjet provimeve mori formë gjatë dinastisë Sui, më 581–618, dhe u zhvillua më tej në dinastitë pasuese. Ai i lidhi ambiciet e të arsimuarve me shërbimin perandorak. Perandorit Taizong të dinastisë Tang, që sundoi më 627–649, i atribuohet shprehja se njerëzit më të zotë të perandorisë kishin hyrë në rrjetën e tij, një figurë që shpreh fuqinë integruese të sistemit të provimeve. Megjithatë, autoriteti moral i dijetarëve dhe nëpunësve nuk ishte krejtësisht iluzor. Tradita ruajti mundësinë e kritikës, të këshillës së pakëndshme dhe të gjykimit të pushtetit sipas një standardi moral që nuk reduktohej te vullneti i perandorit.