Imperializmi është sundimi ose kontrolli i ushtruar nga një vend apo grup njerëzish mbi të tjerët, në mënyra që konsiderohen në dëm të të nënshtruarve. Përtej këtij kuptimi të përgjithshëm, studiuesit nuk pajtohen plotësisht për natyrën dhe shkaqet e imperializmit, shembujt më karakteristikë, pasojat e tij ose periudhën që e mishëron më mirë.

«Imperializmi i ri» lidhet me vendosjen e sundimit kolonial nga fuqitë evropiane në fundin e shekullit XIX, veçanërisht me garën për ndarjen e Afrikës. Shumë shpjegime nisen nga forcat që e shtynin zgjerimin territorial. Hobson-i, Rosa Luxemburg-u, Buharini dhe sidomos Lenini theksuan faktorët ekonomikë: kërkimin e tregjeve, lëndëve të para dhe mundësive të investimit. Në «Imperializmi, faza më e lartë e kapitalizmit», botuar më 1917, Lenini e trajtoi imperializmin si një domosdoshmëri të ekonomive kapitaliste të industrializuara, të cilat eksportojnë kapital për të gjetur investime jashtë vendit dhe për të përballuar trysnitë mbi fitimin. Për të, imperializmi ishte faza monopoliste e kapitalizmit.

Joseph Schumpeter-i paraqiti më 1919 një shpjegim shumë të ndryshëm. Ai e përkufizoi imperializmin si prirjen joracionale të shtetit për zgjerim të pakufizuar me forcë, pa një qëllim të kufizuar e të përcaktuar. Rrënjët i kërkonte në psikologjinë e sunduesve dhe në mbijetesën e strukturave shoqërore parakapitaliste, jo në interesin ekonomik të kombit ose të një klase.

Shpjegime të tjera e lidhin imperializmin me nacionalizmin popullor, me nevojën për të siguruar burime që financojnë mirëqenien dhe zbusin pakënaqësinë e punëtorëve, veçanërisht në rastin britanik, ose me aventurizmin personal. Ai është interpretuar edhe si zbatim i darvinizmit shoqëror në konkurrencën midis racave, si pretendim për një mision qytetërues ose si pjesë e rivalitetit ndërkombëtar për fuqi e prestigj. Shpjegimi i fundit e bën të mundshme që praktika imperialiste t'u atribuohen si fuqive kapitaliste, ashtu edhe shteteve që e quajnë veten socialiste.

Të gjitha këto shpjegime përqendrohen kryesisht te faktorët shtytës brenda fuqisë zgjeruese dhe shpesh kanë karakter eurocentrik. Ato sfidohen nga qasje që theksojnë faktorët tërheqës në periferi: kriza vendore, zbrazëti pushteti, ndonjëherë të krijuara nga ndërhyrjet e huaja, dhe bashkëpunimi i elitave vendëse. Sipas këtij këndvështrimi, zgjerimi perandorak mund të lindë edhe nga rrethana të paplanifikuara, jo vetëm nga një projekt i qëndrueshëm i qendrës.

Koncepti i imperializmit joformal shpjegon se kontrolli i drejtpërdrejtë politik nuk është gjithmonë i nevojshëm për të ushtruar sundim. Epërsia teknologjike, ndikimi kulturor ose rregullat e tregtisë së lirë të formësuara nga një fuqi ekonomike mbizotëruese mund të krijojnë varësi pa aneksim territorial. Për neomarksistët, kjo shpjegon se si kapitalizmi perëndimor mund t'i mbijetojë dekolonizimit dhe si imperializmi mund të vazhdojë pas epokës së kolonive. Sipas tyre, strukturat ekonomike, financiare dhe shoqërore të varësisë riprodhohen, ndër të tjera, nga korporatat shumëkombëshe, ndërsa vendet e Botës së Tretë mbeten objekt shfrytëzimi dhe kontrolli të tërthortë.

Kwame Nkrumah, presidenti i parë i Ganës, e përshkroi këtë model në «Neokolonializmi: faza e fundit e kapitalizmit» më 1965. Ideja e tij ishte se një shtet mund të jetë formalisht i pavarur dhe të ketë shenjat e jashtme të sovranitetit ndërkombëtar, ndërsa sistemi ekonomik dhe, përmes tij, orientimi politik drejtohen në praktikë nga jashtë.

Disa analistë kundërshtojnë se koncepti e humbet vlerën shpjeguese kur barazohet me kapitalizmin ndërkombëtar në tërësi. Në një ekonomi të integruar, pabarazia e fuqisë ekonomike është e përhapur, por jo çdo pabarazi provon vetvetiu sundim imperialist. Këta autorë hedhin poshtë shpjegimet me një shkak të vetëm dhe kërkojnë që marrëdhëniet konkrete të mbizotërimit dhe të nënshtrimit politik të përcaktohen përpara se të nxirret përfundimi për imperializëm.

Autorë të tjerë e shohin globalizimin ekonomik, veçanërisht kur ndjek doktrina neoliberale, si krijues të formave të reja të imperializmit. Një kritikë e ngjashme u drejtohet përpjekjeve të aktorëve perëndimorë, sidomos Shteteve të Bashkuara, për të përhapur vlerat dhe institucionet e tyre përmes promovimit ndërkombëtar të demokracisë. Sipas kësaj kritike, hegjemonia mund të ruhet me mjete ideologjike e kulturore edhe pa ushtruar kontroll të drejtpërdrejtë fizik ose ekonomik. Këto janë interpretime të debatueshme të marrëdhënieve ndërkombëtare dhe kërkojnë vlerësim të mënyrave konkrete të ndikimit.