Varianti francez i lëvizjes së madhe intelektuale të shekullit XVIII të njohur si Iluminizmi. Variante të rëndësishme u zhvilluan në Angli, Skoci dhe Shtetet e Bashkuara, ndërsa mendimtarë nga pjesë të ndryshme të Europës morën pjesë në këtë qarkullim idesh. Pavarësisht dallimeve, lëvizja e shihte veten si ndërkombëtare dhe veçanërisht europiane. Europa përfytyrohej shpesh si një hapësirë e vetme me krahina të ndryshme, por me forma të përbashkëta mendimi, vlera të afërta dhe një gjuhë komunikimi intelektual, frëngjishten, që kryente një rol të krahasueshëm me latinishten në Mesjetë.

Besimi te përparimi ishte një prirje qendrore. Mendimtarët iluministë nuk e konsideronin atë një zhvillim që do të ndodhte vetvetiu: përparimi kërkonte punë dhe reforma të vetëdijshme. Në këtë klimë u zhvillua edhe përdorimi modern i fjalës qytetërim. Një nga përdorimet e hershme dhe me ndikim lidhet me Mirabeau-në e vjetër, të atin e figurës së Revolucionit Francez, në veprën Miku i njerëzve, të shkruar më 1756 dhe të botuar më 1757. Kufijtë kronologjikë të Iluminizmit nuk mund të caktohen me përpikërinë e një ngjarjeje të vetme.

Burimet e mendimit iluminist gjenden në veprat e shekullit XVII, sidomos te Hobbes-i, Descartes-i, Locke-u dhe Newton-i. Ata ofruan supozime dhe metoda që autorët e mëvonshëm i përdorën në teorinë e njohjes, psikologji, shkencat e natyrës dhe studimin e shoqërisë. Risitë e tyre themelore krijuan kushtet për zgjerimin e mëvonshëm të programit iluminist.

Revolucioni i Lavdishëm i vitit 1688 ofroi një model të ri ndryshimi politik. Mendimi i përkrahësve të tij liberalë u bë pikënisje e rëndësishme diskutimi në Europën e fillimit të shekullit XVIII. Në mesin e shekullit pati një shpërthim veprash me ndikim: Fryma e ligjeve e Montesquieu-së, më 1748; nisja e Historisë natyrore të Buffon-it, më 1749; vëllimet e para të Enciklopedisë dhe Shekulli i Luigjit XIV i Voltaire-it, më 1751. Një vend të rëndësishëm zinin edhe dy ligjëratat e Rousseau-së, ndonëse me frymë të veçantë: Ligjërata mbi shkencat dhe artet, më 1750, dhe Ligjërata mbi prejardhjen dhe bazat e pabarazisë ndërmjet njerëzve, e shkruar më 1754 dhe e botuar më 1755.

Iluministët francezë nuk pajtoheshin për shumë çështje, por kishin një qëndrim të përbashkët kundër pranimit të autoritetit si bazë të mjaftueshme të njohjes. Ata u jepnin përparësi arsyetimit dhe hetimit, qoftë në trajtë deduktive, qoftë përmes përvojës. Ky qëndrim nuk nënkuptonte domosdoshmërisht refuzim të fesë. Në lëvizje gjendeshin ateizmi, deizmi, forma të ndryshme protestante dhe edhe qëndrime katolike.

Në praktikë vihej në dyshim pretendimi i Kishës për të qenë autoriteti përfundimtar i dijes dhe i rregullave sipas të cilave duhej të jetonte individi. Njeriu duhej të përdorte arsyen e vet për të gjykuar. Shembulli më i njohur ishte Enciklopedia, e drejtuar nga Denis Diderot dhe Jean le Rond d’Alembert, e cila synonte ta paraqiste dijen ekzistuese në një formë të kuptueshme dhe të përdorshme. Projekti përfshinte natyrën njerëzore, fenë, politikën, shkencat natyrore, drejtësinë dhe artet, por edhe teknikat dhe veprimtaritë praktike. Në këtë orientim drejt njohurisë së përdorshme, disa forma të filozofisë tradicionale, sidomos ontologjia spekulative, humbën një pjesë të pozitës së tyre qendrore.

Pikënisja e përbashkët nuk prodhoi një program politik të vetëm. Voltaire-i dhe autorë të afërt me të e shihnin forcimin e monarkisë absolute të reformuar si rrugë të efektshme ndryshimi. Montesquieu-ja mbronte kufizimin e monarkisë dhe ruajtjen ose rivendosjen e lirisë përmes institucioneve dhe ekuilibrave. Qëndrime të tjera përfaqësoheshin nga Helvétius-i dhe Holbach-u.

Megjithëse mendimi iluminist është konsideruar si një nga faktorët që përgatitën Revolucionin Francez, autorët nuk kishin një projekt të përbashkët për një përmbysje të tillë dhe shumë prej tyre as e parashikuan, as e dëshiruan. Afërsia e disa ideve iluministe me sundues absolutë, si Frederiku II i Prusisë, Jozefi II i Austrisë dhe Katerina II e Rusisë, tregon se reforma iluministe mund të përfytyrohej edhe brenda monarkisë.

Marrëdhënia e Rousseau-së me Iluminizmin Francez është e ndërlikuar. Ai bashkëpunoi për një kohë me autorë të lëvizjes dhe kontribuoi në Enciklopedi. Megjithatë, pesimizmi i tij për pasojat morale të qytetërimit dhe kufizimi i disa projekteve politike në përmasat e një qytet-shteti e dallonin nga optimizmi dhe programet e shumë iluministëve të tjerë. Në disa interpretime janë theksuar edhe prirjet që parathonë romantizmin dhe kritika e besimit të tepruar tek arsyeja, e cilësuar ndonjëherë, në mënyrë të debatueshme, si irracionalizëm. Këto dallime shpjegojnë debatet rreth vendit të tij brenda lëvizjes, pa e përjashtuar ndikimin e tij në historinë e Iluminizmit.