Term me disa kuptime në filozofinë e historisë dhe në shkencat shoqërore. Në një përdorim, ai emërton doktrinën sipas së cilës historia ndjek ligje të përgjithshme ose një drejtim të domosdoshëm, që përcakton zhvillimin shoqëror e kulturor, besimet dhe vlerat e periudhave të ndryshme. Në një përdorim tjetër, theksi bie mbi veçantinë historike të çdo shoqërie dhe nevojën për ta kuptuar atë brenda kontekstit të saj.

Si përkthim i termit gjerman Historismus, historicizmi fillimisht shprehte kërkesën për të hyrë në botën mendore të një epoke: për ta kuptuar atë duhen njohur kuptimet që kishin atëherë gjuha, konceptet dhe institucionet. Ky kuptim nuk është i njëjtë me besimin se historia ecën pashmangshmërisht drejt një fundi të paracaktuar. Dallimi është i rëndësishëm, sepse e njëjta fjalë përdoret si për kuptimin kontekstual të historisë, ashtu edhe për teoritë e domosdoshmërisë historike.

Pas botimit të «Varfërisë së historicizmit» të Karl Popper-it më 1957, në debatin politik u bë veçanërisht i njohur kuptimi i dytë: pretendimi se zhvillimi historik ndjek një rrugë të nevojshme që mund të zbulohet dhe parashikohet. Popper-i e drejtoi kritikën e tij veçanërisht ndaj Marksit dhe marksizmit; në mënyra të ndryshme, në këtë kategori janë përfshirë edhe Oswald Spengler-i, Hegel-i dhe Auguste Comte-i. Klasifikimi dhe saktësia e këtij interpretimi të secilit autor mbeten çështje debati. Popper-i nuk e konsideronte historicizmin vetëm gabim teorik: sipas tij, ai mund të ushqente një botëkuptim ideologjik dhe potencialisht totalitar, sepse ata që besojnë se janë në anën e domosdoshme të historisë priren t'i përbuzin pikëpamjet alternative dhe bartësit e tyre.

Fusha e doktrinave që mund të quhen historiciste është më e gjerë se shembujt e zakonshëm të kritikës popperiane. Interpretimi uig i historisë, i analizuar në mënyrë kritike nga Herbert Butterfield-i, e paraqet të shkuarën si një proces që çon drejt fitores përfundimtare të përparimit mbi reaksionin. Elemente të ngjashme mund të gjenden në disa teori liberale, përfshirë përshkrimin e Adam Smith-it të zhvillimit historik si një kalim që kulmon në shoqërinë tregtare. Një variant më i vonë i diskutimit mbi një përfundim historik shfaqet në librin e Francis Fukuyama-s «Fundi i historisë dhe njeriu i fundit» të vitit 1992.

Kritika e përbashkët ndaj këtyre formave është se ato mund ta ngushtojnë kuptimin e historisë duke i nënshtruar ndryshimet, rastësitë dhe rrugët alternative një skeme të vetme. Megjithatë, ky kundërshtim duhet dalluar nga pretendimi se çdo shpjegim i zhvillimit afatgjatë është vetvetiu i gabuar, ose se të gjitha traditat që quhen historiciste kanë të njëjtën doktrinë.