Institucion financiar ndërkombëtar i krijuar nga marrëveshjet e Bretton Woods-it të korrikut 1944 për të mbështetur bashkëpunimin monetar dhe qëndrueshmërinë e marrëdhënieve ekonomike ndërkombëtare. Koncepti themelues ishte që rregullimi i marrëdhënieve monetare ndërmjet ekonomive kombëtare, i rrjedhave financiare dhe i përshtatjes së bilanceve të pagesave të mos u lihej vetëm forcave private të tregut. Përgjegjësinë kryesore do ta mbanin institucionet publike shumëpalëshe dhe qeveritë kombëtare. FMN-ja dhe institucioni i saj simotër, Banka Ndërkombëtare për Rindërtim dhe Zhvillim, e njohur si bërthama fillestare e Bankës Botërore, do të ishin mjete kryesore për këtë rend bashkëpunues.

FMN-ja parashikohej të mbikëqyrte mekanizmin e kurseve të këmbimit dhe sistemin ndërkombëtar të pagesave, të siguronte likuiditet për lehtësimin e tregtisë dhe të ndiqte politikat ekonomike kombëtare, që veprimet e një vendi të mos dëmtonin pa arsye të tjerët. Vendet anëtare kontribuonin përmes kuotave të lidhura afërsisht me peshën e ekonomive të tyre dhe të drejtat e votës vareshin në masë të madhe nga këto kuota. Kjo strukturë u jepte ndikim më të madh vendeve të pasura, sidomos Shteteve të Bashkuara. Në periudhën e trajtuar nga debatet e fundit të shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI, pesha amerikane përshkruhej si disi më e vogël se një e pesta e votave; përqindja nuk është një madhësi e pandryshueshme në kohë.

Në sistemin fillestar, kurset e këmbimit ishin të fiksuara, por mund të ndryshoheshin kur rrethanat e përligjnin. Një vend me deficit në bilancin e pagesave mund të kishte vështirësi për të mbrojtur paritetin e monedhës dhe të përballej me mungesë valute. Huamarrja nga Fondi i jepte qeverisë mundësi ta financonte përkohësisht deficitin dhe të shmangte zhvlerësimin e menjëhershëm ose ndërprerjen e pagesave. Synimi ishte që përshtatja të bëhej pa çrregullime të tepruara në politikën makroekonomike të brendshme dhe në sistemin monetar ndërkombëtar.

Me zhvillimin e sistemit u vendosën praktika të kushtëzimit të huave, në formimin e të cilave Shtetet e Bashkuara dhe anëtarët e tjerë të fuqishëm patën ndikim të madh. Në skemën historike të huamarrjes, sa më shumë që përdorimi i burimeve të Fondit shkonte përtej niveleve fillestare të lidhura me kuotën e një vendi, aq më të forta bëheshin kërkesat për politikat që ai duhej të ndiqte. Këto kushte negocioheshin dhe mbikëqyreshin nga institucioni. Në arsyetimin e tyre ekonomik, ndryshimet e kërkuara duhej të trajtonin shkaqet e deficitit dhe të rikthenin aftësinë për pagesa, duke mbrojtur njëkohësisht sistemin e kurseve të fiksuara, ekuilibrin e pagesave në shkallë botërore dhe bashkëpunimin ndërkombëtar në tregti.

Në vitet e para, burimet e Fondit ishin të kufizuara dhe roli i tij mbeti i vogël derisa një pjesë e madhe e monedhave arriti të mbështeste konvertueshmërinë në raport me dollarin. Ai nuk u bë furnizuesi kryesor i likuiditetit ndërkombëtar në shkallën që parashikonte projekti fillestar. Megjithëse ndihmoi me kredi për bilancin e pagesave, vëllimi i lëvizjeve afatshkurtra të kapitalit shpesh tejkalonte kapacitetin e tij. Në kriza të rëndësishme, bashkëpunimi i drejtpërdrejtë ndërmjet bankave qendrore duhej të plotësonte ose të zëvendësonte veprimin e Fondit.

Shpërbërja e sistemit të pariteteve e ndryshoi kuadrin e funksionimit. Kurset luhatëse ishin përhapur në praktikë nga viti 1973. Marrëveshja e arritur në Xhamajkë më 1976 hapi rrugën për ndryshimin e neneve themeluese; Amendamenti i Dytë hyri në fuqi më 1978 dhe njohu mundësinë e marrëveshjeve të ndryshme të këmbimit, nën mbikëqyrjen e Fondit.

Gjatë viteve 1980, FMN-ja fitoi rol shumë më të spikatur në administrimin e krizës së borxhit të vendeve në zhvillim. Ajo u bë bashkërenduese e huadhënies që synonte të mundësonte vazhdimin e shlyerjes së borxheve. Programet e saj shpesh kërkonin ristrukturim të dhimbshëm ekonomik, me synimin e deklaruar për të ruajtur qëndrueshmërinë e sistemit financiar dhe për të nxitur financime shtesë, edhe kur ato ishin të kufizuara, nga kreditorë të tjerë. Pas shpërbërjes së bllokut sovjetik, tranzicioni i vështirë i këtyre vendeve drejt ekonomisë së tregut ia zgjeroi sërish rolin në bashkërendimin e huave ndërkombëtare.

Vlerësimi i këtij bilanci është i diskutueshëm. Edhe kur kritikohet mospërmbushja e vizionit fillestar të Bretton Woods-it, pranohet se Fondi dhe specialistët e tij kanë nxitur bashkëpunimin monetar dhe bashkërendimin e politikave në periudha krize. Ai mbetet një institucion qendror i bashkëpunimit ndërkombëtar, por struktura e ndikimit dhe përmbajtja e politikave të tij janë kritikuar për favorizimin e interesave të ekonomive të zhvilluara të tregut.

Debati u ashpërsua nga rritja e jashtëzakonshme e lëvizjeve globale të kapitalit, përhapja e kurseve luhatëse dhe liberalizimi i tregjeve e i llogarive kapitale. Këto zhvillime u shoqëruan me kriza të shpeshta e të rënda, veçanërisht në ekonomitë në tranzicion dhe në vendet në zhvillim. Një kritikë e rëndësishme dallonte suksesin relativ të masave afatshkurtra të stabilizimit nga rezultatet shumë më të diskutueshme të reformave strukturore afatgjata. Sipas kësaj pikëpamjeje, edhe kur stabilizimi funksiononte, vende të caktuara kalonin nga një program kushtëzimi e liberalizimi në një krizë të re dhe më pas në një tjetër program përshtatjeje.

Disa studiues e lidhën liberalizimin global me rritjen e pabarazisë dhe argumentuan se pakësimi i varfërisë nuk mund të arrihej vetëm brenda modelit të politikave të mbështetura nga Fondi. Këto janë vlerësime të diskutueshme për shkaqet dhe pasojat e politikës ekonomike, jo një përfundim i vetëm i pranuar për çdo program. Mbledhjet vjetore të FMN-së u bënë pika përqendrimi për protesta kundër politikave të saj dhe të qeverive më të fuqishme anëtare. Pas krizës financiare aziatike të viteve 1997–1998, Fondi iu përgjigj një pjese të kritikave duke shqyrtuar propozime për përgjegjësi dhe pjesëmarrje më të madhe të investitorëve e kreditorëve privatë në përballimin e krizave.

Një debat tjetër lidhej me rishpërndarjen e kuotave dhe të votës nga ekonomitë tradicionalisht të zhvilluara drejt vendeve me rritje të shpejtë, si Kina dhe India. Një anëtar nuk mund ta ndryshojë në mënyrë të njëanshme kuotën e vet, sepse kërkohet vendimmarrje e përbashkët sipas rregullave të Fondit. Megjithatë, Kina mori miratim për një rritje të posaçme të kuotës më 2001, të lidhur edhe me rikthimin e Hong-Kongut nën sovranitetin e saj. Një rritje tjetër e posaçme u miratua më 2006 për Kinën, Korenë e Jugut, Meksikën dhe Turqinë. Më 2008 u miratua një paketë më e gjerë reformash të kuotave dhe të përfaqësimit, e cila hyri në fuqi më 2011. Këto reforma shprehnin përpjekjen për ta afruar peshën institucionale të anëtarëve me ndryshimet në ekonominë botërore dhe për ta forcuar zërin e vendeve më pak të përfaqësuara.