Fashizmi është ideologji dhe lëvizje politike e së djathtës nacionaliste ekstreme, me organizim hierarkik, prirje totalitare dhe kundërshtim themelor ndaj demokracisë liberale e pluralizmit. Ai synon ta bashkojë kombin nën një autoritet të vetëm, duke i nënshtruar konfliktet shoqërore, institucionet dhe individin një projekti të shpallur të rilindjes kombëtare. Megjithatë, përcaktimi i kufijve të tij është objekt debati, sepse emërtimi është përdorur për lëvizje me histori, organizim dhe doktrina jo plotësisht të njëjta.

Emri lidhet me fasces-in e Romës së lashtë, një tufë shufrash të lidhura bashkë, zakonisht me një sëpatë, që simbolizonte autoritetin dhe fuqinë ndëshkuese të magjistratit. Në përdorimet e mëvonshme politike, shufrat e lidhura u interpretuan si unitet i popullit dhe sëpata si shenjë e pushtetit udhëheqës. Benito Mussolini e përvetësoi simbolin për lëvizjen që erdhi në pushtet në Itali më 1922. Më pas termi u shtri te një varg lëvizjesh të periudhës ndërmjet dy luftërave, veçanërisht nacionalsocializmi gjerman, Kryqi i Shigjetuar në Hungari dhe Falanga spanjolle. Në krahasime të gjera është përfshirë edhe Action Française, megjithëse marrëdhënia e saj me fashizmin dhe kufiri ndërmjet fashizmit e nacionalizmit autoritar mbeten të diskutueshëm.

Pas Luftës së Dytë Botërore emërtimi, shpesh me parashtesën «neo-», u përdor për lëvizje të konsideruara pasardhëse ose të afërta me këto tradita. Në debatet e fundit të shekullit XX përmendeshin Lëvizja Sociale Italiane, Republikanët në Gjermani, Fronti Kombëtar në Francë, Falanga në Spanjë dhe Pamjati në Rusinë paskomuniste. Lëvizja Sociale Italiane u lidh me projektin e Aleancës Kombëtare më 1994 dhe u shndërrua formalisht në këtë parti më 1995. Edhe peronizmi është përfshirë në disa krahasime, por klasifikimi i tij si fashizëm është i kundërshtuar. Lista të tilla nuk provojnë se të gjitha lëvizjet kanë të njëjtën ideologji; ato ngrenë pyetjen se cilat tipare e bëjnë kategorinë analitikisht të dobishme.

Një mënyrë klasifikimi dallon strukturën e mendimit fashist nga përmbajtja e tij. Në këtë tipologji, struktura është moniste: pretendon se ekzistojnë të vërteta themelore për njeriun dhe botën që nuk mund të vihen në diskutim. Është thjeshtëzuese, sepse dukuri të ndërlikuara i lidh me një shkak të vetëm dhe u ofron një zgjidhje të vetme. Është fundamentaliste në kuptimin e ndarjes së botës në të mirë dhe të keqe, pa hapësirë për ndërmjetësime. Është gjithashtu konspirative: e shpjegon gjendjen e kombit me veprimin e një grupi armiqësor të fshehtë, shpesh të përfytyruar si rrjet botëror, që manipulon masat për të fituar ose ruajtur sundimin.

Në përmbajtjen e kësaj tipologjie dallohen pesë përbërës. I pari është nacionalizmi i skajshëm: kombi paraqitet si njësi qartësisht e përcaktuar, me kulturë, karakteristika dhe interesa të posaçme, dhe si superior ndaj kombeve të tjera. I dyti është rrëfimi i rënies kombëtare. Sipas tij, në një të kaluar të mitizuar kombi ishte i madh, i bashkuar dhe sundues, por më vonë u përça nga brenda dhe ra nën varësinë e popujve që ideologjia i konsideron më të ulët. Mitizimi i harmonisë së kaluar shërben si pikënisje për kërkesën e rilindjes.

Përbërësi i tretë është lidhja e rënies me humbjen e një «pastërtie» të pretenduar racore. Disa lëvizje e identifikojnë kombin me racën; të tjera ndërtojnë një hierarki racash brenda së cilës vendosin kombe të ndryshme. Në të dyja rastet, përzierja ose prania e grupeve të shpallura të huaja paraqitet si burim dobësimi. Këto janë pretendime të ideologjive raciste, jo kategori biologjike që e provojnë shpjegimin e tyre. Përbërësi i katërt është atribuimi i fajit një komploti të kombeve ose racave rivale, të përfytyruara si pjesëmarrëse në një luftë të pamëshirshme për mbizotërim. Përbërësi i pestë është denoncimi i kapitalizmit dhe i demokracisë liberale si mekanizma që copëzojnë kombin dhe e nënshtrojnë atë në rendin botëror. Kjo retorikë antikapitaliste nuk e përcakton vetvetiu mënyrën konkrete si regjimet fashiste trajtojnë pronën dhe biznesin.

Programi politik që del nga kjo pamje kërkon fillimisht rindërtimin e kombit si tërësi dhe rivendosjen e «pastërtisë» së tij të pretenduar. Më pas kërkon rikthimin e epërsisë kombëtare përmes riorganizimit të shtetit, ekonomisë dhe shoqërisë. Mjetet karakteristike përfshijnë krijimin e një shteti autoritar e antiliberal të sunduar nga një parti e vetme; kontrollin e organizimit politik, të bashkimit të interesave, të komunikimit dhe të formimit shoqëror; drejtimin shtetëror të punës e konsumit për një ekonomi të përqendruar te prodhimi dhe vetëmjaftueshmëria; si dhe një udhëheqës karizmatik që pretendon të mishërojë interesat e vërteta të kombit dhe të mobilizojë masat. Pasi të arrihet ky riorganizim, kombi paraqitet si i gatshëm të rifitojë pozitën sunduese, edhe me forcë ushtarake.

Në lëvizjet dhe regjimet fashiste të periudhës ndërmjet dy luftërave, këto synime u shfaqën haptazi, megjithëse në shkallë dhe forma të ndryshme. Përndjekja dhe «spastrimi» racor ose etnik, diktatura, organizimi totalitar, ekonomia e drejtuar drejt mobilizimit prodhues dhe lufta për mbizotërim ndërkombëtar përbënin shprehjet më të skajshme të këtij programi. Prania ose mungesa e secilit element në një rast të veçantë është arsye pse studiuesit nuk e përdorin gjithmonë të njëjtin përkufizim.

Në periudhën e pasluftës, veçanërisht në politikën elektorale të fundit të shekullit XX, lëvizjet e lidhura me këtë trashëgimi shpesh e riformuluan gjuhën dhe programin e tyre. Kërkesat për pastërti kombëtare ose racore mund të shfaqeshin si kundërshtim i imigrimit dhe kërkesë për kthimin e imigrantëve në vendet e prejardhjes. Pretendimet e hapura për totalitarizëm e diktaturë mund të zëvendësoheshin me kërkesa për një shtet shumë më të fortë, të paraqitura si të pajtueshme me demokracinë. Prodhimtaria e mobilizuar shtetërisht merrte trajtën e ndërhyrjes ekonomike, ndërsa lavdia ushtarake shpesh tërhiqej nga programi publik. Lëvizjet që ruajnë lidhje të tilla ideologjike quhen shpesh neofashiste. Megjithatë, identifikimi kërkon shqyrtimin e tërësisë së programit, organizimit dhe praktikës, jo barazimin automatik të çdo politike kundër imigrimit ose të çdo kërkese për autoritet shtetëror me fashizmin.