Në kuptimin tradicional, ekonomi politike quhet ajo degë e dijes mbi qeverisjen që shqyrton sistematikisht natyrën dhe shkaqet e pasurisë së kombeve. Termi përdoret edhe në një kuptim më të gjerë për aspektet politike të hartimit të politikës ekonomike. Që nga shekulli i shtatëmbëdhjetë kuptimi i tij ka ndryshuar ndjeshëm. Megjithatë, mund të dallohen tri tradita kryesore që kanë ndikuar në shkencën politike: ekonomia politike klasike; ekonomia politike marksiste; dhe analiza politike e ekonomisë që përdor metoda statistikore e modele për të provuar hipoteza mbi marrëdhëniet ndërmjet qeverisjes dhe ekonomisë.

Një nga përdorimet e para të dokumentuara të termit i atribuohet Antoine de Montchrestien-it, më 1615. Në mjedisin e oborrit francez të Henrikut IV, kuptimi tradicional i ekonomisë si administrim i familjes ose i ekonomisë shtëpiake u bashkua me nocionin e politikës, duke emërtuar kështu dijen mbi administrimin publik të punëve shtetërore. Nën ndikimin e François Quesnay-t, mjekut të Luigjit XV, ekonomia politike mori një trajtim të parë sistematik në veprat e fiziokratëve. Quesnay jetoi më 1694–1774. Fiziokratët kundërshtuan pikëpamjen merkantiliste që e barazonte vlerën me paranë dhe e shihte vetë tregtinë si veprimtari prodhuese. Ata e lidhën vlerën me prodhimin e të mirave materiale dhe e mbështetën gjithë begatinë në një sektor bujqësor të suksesshëm. Kjo pikëpamje kundërshtonte përqendrimin merkantilist te pasurimi i tregtarëve dhe, duke theksuar ndërvarësinë e individëve, e kthente ekonominë politike në një doktrinë që trajtonte kombin në tërësi. Nga mesi i shekullit të tetëmbëdhjetë, filozofët e Iluminizmit skocez e zhvilluan atë si pararendëse të shkencës shoqërore moderne. Ekonomia politike shihej si studimi i detyrës kryesore të burrit të shtetit brenda vendit: sipas James Steuart-it në Parimet e ekonomisë politike, më 1767, kjo detyrë ishte sigurimi i mjeteve të jetesës për të gjithë banorët e shoqërisë.

Në Pasurinë e kombeve, më 1776, Adam Smith-i e përkufizonte ekonominë politike si degë të shkencës së burrit të shtetit ose ligjvënësit, me një synim të dyfishtë: t'i siguronte popullit të ardhura të bollshme ose mjete jetese dhe t'i siguronte shtetit të ardhura të mjaftueshme për shërbimet publike. Pra, ajo synonte pasurimin si të popullit, ashtu edhe të sovranit. Duke u mbështetur te kolegët e tij skocezë Francis Hutcheson, Adam Ferguson, David Hume dhe John Millar, Smith-i mendonte se zhvillimi i shoqërisë njerëzore kuptohej duke identifikuar mënyrën mbizotëruese të sigurimit të jetesës në secilën fazë. Modeli i tij i thjeshtë dallonte katër faza: gjuetinë, blegtorinë, bujqësinë dhe tregtinë. Analiza e kapitalizmit të hershëm industrial e çoi në përfundimin se tregtia ishte kulmi i qytetërimit ekonomik dhe se liria ishte themelore për zgjerimin e saj. Sipas tij, prirja njerëzore për të këmbyer një send me një tjetër kishte krijuar tregun vetërregullues, një mekanizëm që pajtonte ndjekjen e interesit vetjak me plotësimin e nevojave të bashkësisë. Përfitimet e ndarjes së punës, të cilën ai e konsideronte burim të përparimit shoqëror dhe të mirëqenies individuale, kufizoheshin nga shtrirja e tregut. Këtu mbështetej përkrahja e tij për tregtinë e lirë dhe për kufizimin e rolit ekonomik të shtetit.

Ndryshe nga qasja margjinaliste që zhvilluan më vonë William Stanley Jevons-i, më 1835–1882, Carl Menger-i, më 1840–1921, dhe Léon Walras-i, më 1834–1910, Smith-i nuk e trajtonte ekonominë si mekanizëm vetëlëvizës të shkëputur nga shoqëria. Nga William Petty te John Stuart Mill-i, ekonomistët politikë klasikë synonin të identifikonin klasat shoqërore, të përcaktonin marrëdhëniet e tyre ekonomike dhe të zbulonin ligjet që i rregullonin ato. Struktura shoqërore kuptohej përmes bazës së saj ekonomike. William Robertson-i e shprehte këtë ide duke argumentuar se në çdo studim të veprimtarisë së njerëzve të bashkuar në shoqëri duhej shqyrtuar së pari mënyra e sigurimit të jetesës, sepse ndryshimet në të shoqëroheshin me ndryshime në ligje dhe në politikë. Përveç një teorie ekonomike të përparimit historik, konceptimit të pasurisë si mallra dhe jo vetëm si thesar, si dhe mbrojtjes së tregtisë së lirë përmes ndarjes botërore të pakufizuar të punës, klasikët zhvilluan teorinë e vlerës nga puna. Në të, puna shërbente si masë dhe, në disa formulime, si burim i çdo vlere.

David Ricardo, i cili jetoi më 1772–1823, e zhvilloi këtë aspekt në Parimet e ekonomisë politike dhe të tatimit, ku kërkonte të përcaktonte ligjet e shpërndarjes së rentës, fitimit dhe pagave. Ai kundërshtonte me forcë Ligjet e Drithit dhe Ligjin e Vjetër për të Varfrit, të cilat i shihte si pengesa për prodhimin dhe shpërndarjen. Duke përpunuar teorinë e vlerës si punë e mishëruar, Ricardo arriti në përfundimin se prodhimi kombëtar i disponueshëm për shpërndarje përcaktohej kryesisht nga produktiviteti dhe sasia e punës në dispozicion. Megjithëse kapitalizmin konkurrues e shihte si formën ideale të shoqërisë, analiza e tij e vlerës u mundësoi socialistëve rikardianë të argumentonin se ekzistonte një konflikt interesash ndërmjet kapitalit dhe punës. Kështu, teoria e tij shërbeu edhe si armë e kritikës radikale gjatë trazirave që i paraprinë reformës parlamentare britanike të vitit 1832.

Doktrinat e ekonomisë politike klasike kanë ushtruar ndikim të rëndësishëm, edhe kur ky ndikim nuk është pranuar shprehimisht, mbi shkencën politike moderne. Shumë teori liberale dhe konsensuale të politikës mbështeten në përcaktimin e klasave sipas ndarjes së punës dhe në idenë se ndërmjet tyre mund të ekzistojë harmoni interesash. Argumentet e shumë autorëve liberalë për përparësitë e ekonomisë së tregut ndjekin afër arsyetimin e Smith-it. Në ekonominë politike ndërkombëtare, tradita liberale mbështetet te Smith-i dhe Ricardo për të kundërshtuar proteksionizmin në ekonominë botërore. Një vend qendror në interpretimet liberale të zhvillimit dhe nënzhvillimit zë teoria rikardiane e përparësisë krahasuese: specializimi ndërkombëtar i prodhimit duhet të mbështetet te kostot relative dhe jo vetëm te kostot absolute të prodhimit.

Në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë u përhapën teoritë e dobisë margjinale të Jevons-it dhe të shkollës austriake të Menger-it. Qasja margjinaliste e orientoi ekonominë drejt studimit të veprimit racional, të lidhur me prakseologjinë. Synimi për një disiplinë më të saktë shkencërisht dhe matematikisht e zhvendosi vëmendjen nga ekonomia politike si teori ekonomike e shoqërisë te ekonomia pozitive. Lionel Robbins-i e përkufizoi më vonë ekonominë si shkencën që studion sjelljen njerëzore në marrëdhënien ndërmjet qëllimeve dhe mjeteve të pakta që kanë përdorime alternative. Në këtë kuadër, ekonomia mund të trajtohej ngushtësisht si studim i individëve që maksimizojnë dobinë dhe shprehin parapëlqimet subjektive brenda një tregu të marrë si të mirëqenë. U krijua kështu hapësirë për disiplina plotësuese: sociologjia për veprimin shoqëror dhe shkenca politike për veprimin politik. Studimi i ndërlidhur i ligjit, qeverisjes dhe shoqërisë mbi bazën e mënyrës së jetesës u zëvendësua, brenda ekonomisë, nga studimi i përcaktimit të çmimeve dhe i shpërndarjes së burimeve sipas zgjedhjeve individuale.

Karl Marksi, përkundrazi, zhvilloi një konceptim tërësor të shoqërisë kapitaliste përmes kritikës dhe riformulimit të ekonomisë politike klasike. Studimet e hershme ekonomike dhe filozofike e çuan të vinte në dyshim bazën e saj natyraliste. Sipas tij, klasikët i paraqitnin si të natyrshme dhe universale marrëdhënie shoqërore që i përkisnin një forme të caktuar historike, kapitalizmit. Prapa abstraksioneve të tokës, punës dhe kapitalit, të lidhura përkatësisht me rentën, pagën dhe fitimin, qëndronte një premisë historikisht e veçantë, por e pashqyrtuar: prona private. Vetëm duke e marrë atë si të mirëqenë mund të pretendohej se klasat buronin thjesht nga ndarja teknike e punës. Sipas Marksit, përfaqësuesit më të mirë të ekonomisë klasike e kishin analizuar vlerën dhe madhësinë e saj, ndonëse në mënyrë të paplotë, por nuk kishin pyetur përse kjo përmbajtje shoqërore merrte pikërisht atë formë.

Për këtë arsye, Kapitali fillon me analizën e formës së mallit. Marksi kërkon të tregojë se produktet e punës bëhen mallra vetëm në forma historikisht të caktuara dhe, rrjedhimisht, kalimtare të shoqërisë. Mbi këtë bazë historike e materialiste ai ndërton teorinë e kapitalizmit rreth koncepteve të vlerës, mbivlerës dhe klasës. Ai kritikon përfytyrimin liberal të individit të izoluar, sepse edhe interesi privat, sipas tij, është tashmë i përcaktuar shoqërisht. Marrëdhënia formalisht e barabartë e shkëmbimit fsheh shfrytëzimin dhe, në këtë mënyrë, kundërshton tezën e harmonisë së interesave ndërmjet klasave. Në analizën marksiste, kapitalizmi është një formë e veçantë shoqërore e prodhimit, ku krijimi i të mirave të dobishme i nënshtrohet shtimit të mbivlerës. Prandaj, megjithëse Marksi pajtohej me idenë se anatomia e shoqërisë civile duhet kërkuar në ekonominë politike, riformulimi i tij i koncepteve klasike solli një kthesë themelore në teorinë shoqërore dhe politike. Përkrahësit e kësaj tradite argumentojnë se pasojat e kësaj kthese nuk janë përvetësuar plotësisht nga rrjedhat kryesore të shkencës politike.

Megjithëse përkufizimet margjinaliste mbizotëruan në shumë qarqe akademike ortodokse, ekonomia politike radikale marksiste vijoi të zhvillohej në fillim të shekullit të njëzetë. Në periudhën e parë pas vitit 1945, në Evropën Perëndimore dhe në Shtetet e Bashkuara, ajo mori një shtysë të re nga kritika kejnsiane ndaj ekonomisë neoklasike. Ndërkohë, ekonomia politike ndërkombëtare u zhvillua si fushë që studion ndikimin e ndërsjellë të politikës dhe ekonomisë në sistemin botëror. Rryma të politikës radikale mjedisore kundërshtojnë gjithashtu ekonominë margjinaliste, duke kërkuar një konceptim më shprehimisht politik të ekonomisë botërore.

Një drejtim tjetër, që kërkon të shmangë ngarkesat ideologjike të termit ekonomi politike, përqendrohet te analiza empirike e ndërveprimit ndërmjet politikës dhe ekonomisë. Ai shqyrton veçanërisht rolin e politikanëve në hartimin e politikave ekonomike dhe ndikimin e rezultateve ekonomike mbi popullaritetin ose mundësinë e rizgjedhjes së qeverive. Metodologjia mbështetet gjerësisht në modelimin statistikor dhe ekonometrik. Hipotezat duhet të formulohen në mënyrë logjikisht të qëndrueshme dhe të jenë të falsifikueshme, domethënë të mund të hidhen poshtë nga prova kundërshtuese. Një shembull është teoria e ciklit politik të biznesit: sipas saj, në prag të zgjedhjeve qeveritë mund të largohen nga orientimi i zakonshëm i politikave të tyre dhe të zgjedhin masa që ua rrisin popullaritetin te votuesit.

Traditat klasike dhe marksiste ruajtën gjallërinë gjatë shekullit të njëzetë pjesërisht sepse ekonomia neoklasike shpesh i kushtonte më pak vëmendje bazës politike dhe pasojave shoqërore të prodhimit e shpërndarjes kapitaliste. Ekonomia politike, si disiplinë që shqyrton në mënyrë kritike çështjet politike të krijuara nga akumulimi dhe shpërndarja e produktit të tepërt, sfidon ndarjen e prerë të shkencave shoqërore në fusha të veçuara.